{"id":180,"date":"2020-02-02T21:04:21","date_gmt":"2020-02-02T20:04:21","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?page_id=180"},"modified":"2021-05-04T13:32:21","modified_gmt":"2021-05-04T11:32:21","slug":"jan-jonston-1603-1675","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/biogramy\/jan-jonston-1603-1675\/","title":{"rendered":"Jan Jonston (1603-1675)"},"content":{"rendered":"\n

Polski lekarz, przyrodnik i filozof szkockiego pochodzenia. Cieszy\u0142 si\u0119 uznaniem w\u015br\u00f3d europejskich \u015brodowisk naukowych jako autor prac z dziedziny historii naturalnej. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c pierwszym mieszka\u0144cem Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w, kt\u00f3ry stworzy\u0142 kompendium przyrodnicze.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Jan Jonston urodzi\u0142 si\u0119 w 1603 roku w Szamotu\u0142ach. By\u0142 synem Szkota, Szymona Johnstona (zm. 1618), kalwina, kt\u00f3ry pod koniec XVI wieku opu\u015bci\u0142 sw\u00f3j kraj, prawdopodobnie przed prze\u015bladowaniami religijnymi, i Anny Becker (zm. 1617), mieszczanki szamotulskiej. Rodzice Jana pobrali si\u0119 w 1601 roku.<\/p>\n\n\n\n

Jan, podobnie jak ojciec, by\u0142 kalwinem. Uczy\u0142 si\u0119 kolejno w szkole braci czeskich w Ostrorogu (1611-1614), gimnazjum ewangelickim w Bytomiu Odrza\u0144skim (1614-1619) i w gimnazjum w Toruniu (1619-1623). Zamierza\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 na Uniwersytet Jagiello\u0144ski, jednak na przeszkodzie stan\u0119\u0142y sprawy wyznaniowe. W latach 1623-1625 studiowa\u0142 j\u0119zyk hebrajski, filozofi\u0119 scholastyczn\u0105 i teologi\u0119 na Uniwersytecie w Saint Andrews w Szkocji.<\/p>\n\n\n\n

W 1625 roku powr\u00f3ci\u0142 do Rzeczypospolitej i osiad\u0142 w Lesznie, gdzie pracowa\u0142 jako wychowawca m\u0142odzie\u017cy w rodzinie Kurzbach-Zawadzkich: W\u0142adys\u0142awa i Andrzeja. W czerwcu 1628 roku Jan uda\u0142 si\u0119 w sw\u0105 drug\u0105 podr\u00f3\u017c zagraniczn\u0105, jako wychowawca i przewodnik swych podopiecznych. Odwiedzi\u0142 w\u00f3wczas ziemie niemieckie, Niderlandy, a tak\u017ce Angli\u0119. W czasie tej wyprawy sam pobiera\u0142 nauki na odwiedzanych uniwersytetach, g\u0142\u00f3wnie w zakresie medycyny i bada\u0144 przyrodniczych. W sierpniu 1631 roku Jonston powr\u00f3ci\u0142 do Leszna, aby zosta\u0107 nauczycielem i wychowawc\u0105 Bogus\u0142awa Leszczy\u0144skiego (ok. 1612-1659), syna Rafa\u0142a (1579-1636), wojewody be\u0142skiego.<\/p>\n\n\n\n

W lutym 1632 roku uda\u0142 si\u0119 w kolejn\u0105 zagraniczn\u0105 podr\u00f3\u017c edukacyjn\u0105, tym razem z m\u0142odym Leszczy\u0144skim i towarzysz\u0105cym mu W\u0142adys\u0142awem Dorohostajskim, synem marsza\u0142ka litewskiego. Przez ziemie niemieckie, w sierpniu dotar\u0142 do niderlandzkiej Lejdy, gdzie ze swoimi wychowankami sp\u0119dzi\u0142 dwa lata, samemu studiuj\u0105c medycyn\u0119. W kwietniu 1634 roku Jonston uzyska\u0142 doktorat na podstawie rozprawy De febribus<\/em>. Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej przebywa\u0142 w Anglii, gdzie w Cambridge zosta\u0142 przyj\u0119ty w poczet doktor\u00f3w medycyny tamtejszego uniwersytetu.<\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pnie przez Niderlandy, Francj\u0119, W\u0142ochy, Austri\u0119 i Morawy powr\u00f3ci\u0142 w pa\u017adzierniku 1636 roku do Leszna. Zaj\u0105\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas praktyk\u0105 medyczn\u0105 jako lekarz nadworny Bogus\u0142awa Leszczy\u0144skiego (swojego niedawnego wychowanka) i lekarz miejski Leszna. Zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkiem rady pedagogicznej tamtejszego gimnazjum. Ju\u017c w\u00f3wczas zrodzi\u0142 si\u0119 u niego pomys\u0142 napisania wielkiej syntezy nauk przyrodniczych, kt\u00f3r\u0105 przygotowa\u0142 z my\u015bl\u0105 o w\u0142asnym programie nauczania historii naturalnej.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze, bogato ilustrowane wydanie jego najwybitniejszego dzie\u0142a przyrodniczego pt. Theatrum Universale Historiae Naturalis<\/em> ukaza\u0142o si\u0119 w sze\u015bciu cz\u0119\u015bciach we Frankfurcie nad Menem w latach 1650-1653 (przedmow\u0119 do niego napisa\u0142 w 1649 roku w Lesznie). Encyklopedia ta stanowi\u0142a kompendium wiedzy zoologicznej od czas\u00f3w staro\u017cytnych. Przy jej tworzeniu Jonston czerpa\u0142 z ok. 150 \u017ar\u00f3de\u0142 autorstwa uznanych autorytet\u00f3w, zw\u0142aszcza z Historia animalium<\/em> Konrada Gessnera i Historia naturalis<\/em> Ulisessa Aldrovandiego.<\/p>\n\n\n\n

Tekst Jonstona liczy ponad 1500 stron i posiada oko\u0142o 300 tablic z mniej wi\u0119cej 3000 miedzioryt\u00f3w, kt\u00f3re przedstawiaj\u0105 blisko 1000 gatunk\u00f3w zwierz\u0105t. Pierwotnie przypisywano je s\u0142ynnemu rytownikowi szwajcarskiego pochodzenia Matth\u00e4usowi Merianowi (1593-1650), kt\u00f3ry by\u0142 wydawc\u0105 tego dzie\u0142a. W XX wieku badacze doszli jednak do wniosku, \u017ce Merian jedynie opracowa\u0142 wspomniane ryciny do ponownej publikacji. W wi\u0119kszo\u015bci pochodzi\u0142y one ze starszych ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re Jonston posiada\u0142 w swoich zbiorach.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo, \u017ce praca Jonstona zawiera wiele informacji, kt\u00f3re dzisiaj zaklasyfikowaliby\u015bmy raczej do fantastyki (du\u017co p\u00f3\u017aniejsze Nowe Ateny <\/em>Benedykta Chmielowskiego (1700-1763) wcale si\u0119 pod tym wzgl\u0119dem nie r\u00f3\u017cni\u0142y), jego naukow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017cy oceni\u0107, jak na owe czasy, bardzo wysoko. Przez wiele lat dzie\u0142o to cieszy\u0142o si\u0119 ogromnym uznaniem, czego dowodem by\u0142y kilkukrotne wznowienia i przek\u0142ady na j\u0119zyk holenderski, angielski i francuski w XVII i XVIII wieku.<\/p>\n\n\n\n

W czasie potopu szwedzkiego, po spaleniu Leszna w kwietniu 1656 roku Jonston wyjecha\u0142 z Rzeczypospolitej na \u015al\u0105sk. Najpierw zamieszka\u0142 w Siedliskach, sk\u0105d uda\u0142 si\u0119 do w\u0142asnego maj\u0105tku w Ziebendorff (obecnie Sk\u0142adowice) w ksi\u0119stwie legnickim, kt\u00f3ry naby\u0142 jeszcze w 1652 roku. Zaj\u0105\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas badaniami naukowymi i wydawa\u0142 kolejne dzie\u0142a. Tam te\u017c zmar\u0142 w 1675 roku. Pochowano go na cmentarzu kalwi\u0144skim w Lesznie.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142 Jonston jedynym w XVII stuleciu powszechnie znanym w Europie przyrodnikiem z Rzeczypospolitej. Jest to tym bardziej istotne, \u017ce, mimo swego szkockiego pochodzenia, naukowiec ten uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z Polsk\u0105, gdzie mieszka\u0142 i tworzy\u0142 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego \u017cycia (cz\u0119sto podpisywa\u0142 si\u0119 w oficjalnych dokumentach jako Scoto-Polonus). W ci\u0105gu swego \u017cycia wielokrotnie otrzymywa\u0142 i odrzuca\u0142 propozycje obj\u0119cia katedr na zachodnioeuropejskich uniwersytetach (m.in. w Deventer, Lejdzie i Frankfurcie).<\/p>\n\n\n\n

Przyrodnik stworzy\u0142 \u0142\u0105cznie ok. 35 dzie\u0142. Do innych jego prac, niewymienionych wy\u017cej, nale\u017c\u0105 m.in. zarys medycznych w\u0142a\u015bciwo\u015bci przyrody Thaumatographia naturalis in decem classes distincta <\/em>(Amsterdam 1632), traktat filozoficzny Naturae Constantia<\/em> (Amterdam 1634), podr\u0119cznik do medycyny Idea Universae Medicinae<\/em> (Amsterdam 1644) i praca botaniczna Dendrographia sive Historiae Naturalis de Arboribus et Fructibus\u2026<\/em> (Frankfurt 1662).<\/p>\n\n\n\n