{"id":541,"date":"2021-04-26T15:21:18","date_gmt":"2021-04-26T13:21:18","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?page_id=541"},"modified":"2021-05-05T14:52:15","modified_gmt":"2021-05-05T12:52:15","slug":"gabriel-rzaczynski-1664-1737","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/biogramy\/gabriel-rzaczynski-1664-1737\/","title":{"rendered":"Gabriel Rz\u0105czy\u0144ski (1664\u20131737)"},"content":{"rendered":"\n

Jezuita i przyrodnik. Jako zr\u0119czny kompilator zdoby\u0142 s\u0142aw\u0119 w I po\u0142. XVIII wieku, tworz\u0105c obszerne \u0142aci\u0144skie kompendia fauny, flory i krajobraz\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Gabriel Rz\u0105czy\u0144ski herbu \u015alepowron przyszed\u0142 na \u015bwiat na Podlasiu, cho\u0107 \u017cadne znane dzi\u015b \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne nie zawiera informacji o dok\u0142adnym miejscu jego narodzin. W roku 1682, w wieku osiemnastu lat, wst\u0105pi\u0142 do zakonu jezuit\u00f3w, a wykszta\u0142cenie zdobywa\u0142 pocz\u0105tkowo w kolegium towarzystwa w Lublinie. Do miasta tego powr\u00f3ci\u0142 po odbyciu nowicjatu w Krakowie (1682\u20131684), gdzie pozostawa\u0142 przez dwa lata pod opiek\u0105 Jana Hermanniego (1626\u20131691) i Jana Morawskiego (1633\u20131700), jezuit\u00f3w znanych g\u0142\u00f3wnie ze swoich prac zakresu filozofii naturalnej i teologii. Pierwszy z nich zas\u0142yn\u0105\u0142 jako autor traktat\u00f3w o mechanice i astronomii, drugi za\u015b \u2013 z dzie\u0142 teologicznych i poradnik\u00f3w ascezy.<\/p>\n\n\n\n

Po kr\u00f3tkim okresie pracy w lubelskim kolegium jezuickim (1684\u20131686) Rz\u0105czy\u0144ski kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w Kaliszu, a jego najwa\u017cniejszym nauczycielem by\u0142 tam Tomasz Perkowicz (1652\u20131720), kaznodzieja, t\u0142umacz literatury zachodniej i bibliofil. Pod jego opiek\u0105 pozostawa\u0142 m\u0142ody jezuita do roku 1689, gdy powr\u00f3ci\u0142 do Lublina. Od tamtej pory Rz\u0105czy\u0144ski wyk\u0142ada\u0142 w kolegiach jezuickich w r\u00f3\u017cnych miejscach, najpierw we Lwowie (w 1690), a p\u00f3\u017aniej, po dodatkowych trzyletnich studiach teologicznych w Krakowie (1692\u20131695) \u2013 podczas kt\u00f3rych otrzyma\u0142 \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie (1694) \u2013 w Jaros\u0142awiu, Toruniu, Poznaniu, Lublinie i \u0141ucku (1697\u20131703). Kolejne lata sp\u0119dzi\u0142 ponownie w Poznaniu i we Lwowie (1704\u20131708).<\/p>\n\n\n\n

Rz\u0105czy\u0144ski naucza\u0142 w\u00f3wczas, co ciekawe, przede wszystkim retoryki, logiki i matematyki, nigdy jednak \u2013 filozofii naturalnej. Nie sko\u0144czy\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u017cadnych studi\u00f3w w tym zakresie, trudno zatem jednoznacznie oceni\u0107, sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0119 zainteresowania przyrodoznawcze, kt\u00f3re da\u0142y o sobie zna\u0107 w p\u00f3\u017aniejszych latach jego \u017cycia. Po kr\u00f3tkim pobycie w Sandomierzu w roku 1709 uda\u0142 si\u0119 znowu do Poznania, gdzie w latach 1710\u20131714 wyk\u0142ada\u0142 dalej retoryk\u0119. Oko\u0142o roku 1717 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Gda\u0144ska, ponownie w roli profesora, i to najpewniej w\u0142a\u015bnie w tym mie\u015bcie zredagowa\u0142 swoje najwa\u017cniejsze dzie\u0142o, Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in tractatus XX divisa<\/em>, kt\u00f3re ukaza\u0142o si\u0119 drukiem w roku 1721 w Sandomierzu, dok\u0105d jezuita przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 rok przed publikacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Historia naturalis<\/em> Rz\u0105czy\u0144skiego jest kompilacj\u0105 wielu innych \u017ar\u00f3de\u0142 wydanych w Europie na przestrzeni XVI i XVII w. Jej autor szczeg\u00f3lnie wiele zawdzi\u0119cza\u0142 Ulissesowi Aldrovandiemu (1522\u20131605), w\u0142oskiemu uczonemu dzia\u0142aj\u0105cemu w Bolonii, kt\u00f3ry znany by\u0142 ze swoich bogato ilustrowanych traktat\u00f3w historii naturalnej, a tak\u017ce Janowi Jonstonowi (1603\u20131675), polskiemu przyrodoznawcy szkockiego pochodzenia, tw\u00f3rcy monumentalnych kompendi\u00f3w faunistycznych cenionych w ca\u0142ej siedemnastowiecznej Europie. Rz\u0105czy\u0144ski posiad\u0142 i przekaza\u0142 swoim czytelnikom szerok\u0105 wiedz\u0119, cho\u0107 jego dzie\u0142o opiera\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bciwie w ca\u0142o\u015bci na pracach innych uczonych, kt\u00f3re jezuita zmy\u015blnie w\u0142\u0105czy\u0142 do zredagowanego przez siebie tomu.<\/p>\n\n\n\n

Historia naturalis <\/em>podzielona jest na dwadzie\u015bcia dzia\u0142\u00f3w (rozpraw; tractatus<\/em>) obejmuj\u0105cych niezwykle obfity materia\u0142. Autor nie ograniczy\u0142 si\u0119 do przedstawienia wy\u0142\u0105cznie fauny i flory \u00f3wczesnej Rzeczypospolitej, przeciwnie \u2013 jego ambicj\u0105 by\u0142o stworzenie dzie\u0142a krajoznawczego, opisuj\u0105cego Litw\u0119, Koron\u0119 i wszystkie ich ziemie w jak najdok\u0142adniejszy spos\u00f3b. Kompendium rozpoczyna si\u0119 zatem dyskusj\u0105 na temat minera\u0142\u00f3w i gleb, nast\u0119pnie przechodzi do om\u00f3wienia \u017cyzno\u015bci tych ostatnich, charakteryzuje g\u00f3ry, a p\u00f3\u017aniej zbiorniki wodne i stworzenia w nich \u017cyj\u0105ce. Osobny rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119cono przy tym Morzu Ba\u0142tyckiemu wraz z wyst\u0119puj\u0105cymi w nim rybami (rozumianymi do\u015b\u0107 szeroko, gdy\u017c Rz\u0105czy\u0144ski zalicza do nich te\u017c kraby czy \u015bwinie morskie, a tak\u017ce stworzenia fantastyczne, takie jak \u201ekur morski\u201d; gallus marinus<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Kolejne rozprawy dotycz\u0105 drzew, zwierz\u0105t czworono\u017cnych, jadowitych i bezkrwistych (w\u0119\u017cy, jaszczurek czy bazyliszk\u00f3w), owad\u00f3w i ptactwa. Co ciekawe, szczeg\u00f3lnie du\u017co uwagi po\u015bwi\u0119ci\u0142 autor tak\u017ce ludziom, a zw\u0142aszcza ich \u201eosobliwym cechom\u201d (memorabilia<\/em>) i \u201erzadkim w\u0142a\u015bciwo\u015bciom\u201d (qualitates rariores<\/em>). Te pierwsze obejmuj\u0105 ludzi szczeg\u00f3lnie wysokich i niskich, a tak\u017ce nadmiernie rozmi\u0142owanych w jedzeniu i piciu. Do drugiej kategorii zaliczono przede wszystkim szczeg\u00f3lne i nieprawid\u0142owe dzia\u0142anie zmys\u0142\u00f3w, maj\u0105ce wywo\u0142ywa\u0107 szale\u0144stwo lub somnambulizm. W kolejnych rozdzia\u0142ach Rz\u0105czy\u0144ski wymieni\u0142 tak\u017ce \u201ewynaturzenia\u201d ludzi i zwierz\u0105t i niekt\u00f3re osobliwo\u015bci cia\u0142 zmar\u0142ych, takie jak nieuleganie rozk\u0142adowi. Ostatnie rozprawy zawarte w Historia naturalis<\/em> po\u015bwi\u0119cone zosta\u0142y klimatowi i astronomii (kl\u0119skom naturalnym, porom roku, zjawiskom pogodowym, ruchom gwiazd i za\u0107mieniom), a tak\u017ce wr\u00f3\u017cbom i magii.<\/p>\n\n\n\n

Po wydaniu swojego najwa\u017cniejszego dzie\u0142a Rz\u0105czy\u0144ski sp\u0119dzi\u0142 kolejne trzy lata (1721\u20131724) w Ostrorogu, gdzie pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 rektora kolegium jezuickiego. W roku 1725 powr\u00f3ci\u0142 ostatecznie do Gda\u0144ska, pozostaj\u0105c tam a\u017c do \u015bmierci w 1737. Napisa\u0142 w\u00f3wczas kolejny traktat przyrodoznawczy, zbli\u017cony pod wzgl\u0119dem uk\u0142adu do Historia naturalis<\/em>, zatytu\u0142owany Auctuarium historiae naturalis Regni Poloniae Magnique Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in puncta XX<\/em> (Gda\u0144sk: J.J. Preuss 1736). W stosunku do swojego pierwszego kompendium Rz\u0105czy\u0144ski zredukowa\u0142 jednak cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119con\u0105 osobliwo\u015bciom natury, a jeszcze wi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119ci\u0142 minera\u0142om, ro\u015blinom i zwierz\u0119tom, ograniczaj\u0105c si\u0119 tak\u017ce do bardziej miarodajnych i sprawdzonych \u017ar\u00f3de\u0142 wiedzy.<\/p>\n\n\n\n

Kompendium Rz\u0105czy\u0144skiego nie zyska\u0142o sobie s\u0142awy tak du\u017cej, jak traktaty Jonstona czy p\u00f3\u017aniejsze Nowe Ateny<\/em> Benedykta Chmielowskiego, po\u015bwi\u0119cone w pewnej cz\u0119\u015bci faunie i florze dawnej Rzeczypospolitej. Autor Historia naturalis <\/em>i Auctuarium <\/em>nie by\u0142 r\u00f3wnie\u017c uczonym sk\u0142onnym do przeprowadzania w\u0142asnych obserwacji empirycznych \u2013 swoje informacje czerpa\u0142 przede wszystkim z wcze\u015bniejszych opracowa\u0144. Jego dzie\u0142a s\u0105 jednak pierwszymi \u015bci\u015ble krajoznawczymi traktatami napisanymi w dawnej Rzeczypospolitej, przez co stanowi\u0105 cenne \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy na temat sposobu, w jaki jej mieszka\u0144cy postrzegali otaczaj\u0105c\u0105 ich przyrod\u0119.<\/p>\n\n\n\n