{"id":876,"date":"2021-09-14T22:27:52","date_gmt":"2021-09-14T20:27:52","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?page_id=876"},"modified":"2021-09-14T22:27:52","modified_gmt":"2021-09-14T20:27:52","slug":"jan-potocki-1761-1815","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/biogramy\/jan-potocki-1761-1815\/","title":{"rendered":"Jan Potocki (1761-1815)"},"content":{"rendered":"\n

Jan Potocki by\u0142 s\u0142ynnym pisarzem, naukowcem i podr\u00f3\u017cnikiem. Cho\u0107 w relacjach z wypraw do egzotycznych krain skupia\u0142 si\u0119 raczej na sprawach zwi\u0105zanych z ich przebiegiem, a tak\u017ce na kwestiach etnograficznych czy historycznych, cz\u0119\u015b\u0107 opis\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142 r\u00f3wnie\u017c tamtejszej przyrodzie.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Jan Potocki urodzi\u0142 si\u0119 w 1761 roku w Pikowie na Podolu. By\u0142 synem J\u00f3zefa (1735-1802), krajczego wielkiego koronnego, i Anny Teresy z Ossoli\u0144skich (1746-1810). Dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142 przede wszystkim w Warszawie i we w\u0142o\u015bciach rodzinnych na Podolu. W latach 1774\u20131778 pobiera\u0142 nauki u prywatnych nauczycieli, g\u0142\u00f3wnie w Szwajcarii. Z powodu przyj\u0119tego przez rodzic\u00f3w sposobu wychowania przez ca\u0142e \u017cycie lepiej m\u00f3wi\u0142 i pisa\u0142 po francusku, ni\u017c po polsku.<\/p>\n\n\n\n

W 1778 roku Potocki wst\u0105pi\u0142 do wojska austriackiego. W styczniu roku nast\u0119pnego w randze podporucznika kawalerii zosta\u0142 wcielony do pu\u0142ku szwole\u017cer\u00f3w bior\u0105cego udzia\u0142 w wojnie o sukcesj\u0119 bawarsk\u0105 (1778-1779), podczas kt\u00f3rej nie dosz\u0142o do \u017cadnej wi\u0119kszej bitwy. W czerwcu Polak zosta\u0142 zwolniony ze s\u0142u\u017cby czynnej i przeniesiony do rezerwy (ostatecznie odszed\u0142 z tej armii w 1784 roku). Rozpocz\u0105\u0142 w\u00f3wczas swoje podr\u00f3\u017ce po \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

Latem 1779 roku dotar\u0142 na Malt\u0119, gdzie wst\u0105pi\u0142 do Zakonu Malta\u0144skiego, chc\u0105c bra\u0107 udzia\u0142 w morskich wyprawach przeciwko piratom berberyjskim. Wiadomo, \u017ce, pe\u0142ni\u0105c s\u0142u\u017cb\u0119, przebywa\u0142 kilka tygodni w Tunezji. W 1781 roku otrzyma\u0142 tytu\u0142 kawalera malta\u0144skiego i przez W\u0142ochy powr\u00f3ci\u0142 do Rzeczypospolitej. Na pocz\u0105tku 1783 roku prowadzi\u0142 badania archeologiczne i historyczne na W\u0119grzech i w Serbii. Z kolei na prze\u0142omie lat 1783\/1784 odwiedzi\u0142 rodzinne w\u0142o\u015bci na Podolu.<\/p>\n\n\n\n

W latach 1784-1785 podr\u00f3\u017cowa\u0142 po Bliskim Wschodzie i po\u0142udniowej Europie, przebywa\u0142 m.in. w Stambule, Aleksandrii i Kairze. M\u0142ody szlachcic mia\u0142 te\u017c okazj\u0119 podziwia\u0107 z bliska piramidy w Gizie i Wielkiego Sfinksa. Po powrocie wzi\u0105\u0142 \u015blub z Juli\u0105 Teres\u0105 Lubomirsk\u0105 (1764-1794), z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 dwoje dzieci: Alfreda Wojciecha (1786-1862) i Artura Stanis\u0142awa (1787-1832).<\/p>\n\n\n\n

W latach 1785-1788 Potocki przebywa\u0142 w Europie Zachodniej. Po powrocie do ojczyzny nawo\u0142ywa\u0142 do zbroje\u0144 przeciw Prusom i liczy\u0142 na wsparcie ze strony Rosji i Austrii. Przekaza\u0142 te\u017c na wojsko Rzeczypospolitej 20% swoich rocznych dochod\u00f3w, czyli 10800 floren\u00f3w, za co powi\u0119kszono korpus in\u017cynier\u00f3w. W latach 1788-1790 by\u0142 pos\u0142em na Sejm Czteroletni. W tym okresie za\u0142o\u017cy\u0142 te\u017c w Warszawie Drukarni\u0119 Woln\u0105, kt\u00f3ra t\u0142oczy\u0142a g\u0142\u00f3wnie drobne druki polityczne, tygodnik relacjonuj\u0105cy debaty sejmowe, a tak\u017ce dzie\u0142a swego za\u0142o\u017cyciela. W 1790 roku magnat, jako pierwszy po\u015bwiadczony \u017ar\u00f3d\u0142owo Polak, uczestniczy\u0142 w locie balonem. Jeszcze w tym samym roku uda\u0142 si\u0119 do Francji, gdzie prowadzi\u0142 rozmowy z ambasadorem szwedzkim w sprawie ewentualnej kandydatury kr\u00f3la szwedzkiego na tron polski po \u015bmierci Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego. W 1791 roku dotar\u0142 do Maroka, po czym przez Europ\u0119 Zachodni\u0105 powr\u00f3ci\u0142 do Warszawy.<\/p>\n\n\n\n

Potocki by\u0142 zwolennikiem Konstytucji 3 maja, uchwalonej podczas jego nieobecno\u015bci w 1791 roku, i wprowadzanych przez ni\u0105 reform, jednak ju\u017c w kwietniu 1792 roku straci\u0142 wszelk\u0105 nadziej\u0119 na napraw\u0119 ustroju Rzeczypospolitej. W czerwcu w ramach korpusu posi\u0142kowego wojsk koronnych przyby\u0142 do Grodna, by s\u0142u\u017cy\u0107 ochotniczo jako kapitan in\u017cynieryjny w brygadzie kawalerii w armii litewskiej. Nie wiadomo jednak, czy bra\u0142 udzia\u0142 w bezpo\u015brednich walkach. Gdy kr\u00f3l Polski przyst\u0105pi\u0142 do konfederacji targowickiej i nakaza\u0142 armii z\u0142o\u017cy\u0107 bro\u0144, Jan powr\u00f3ci\u0142 do Warszawy. Wycofa\u0142 si\u0119 z \u017cycia publicznego i zamierza\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 ju\u017c wy\u0142\u0105cznie nauce.<\/p>\n\n\n\n

Od po\u0142owy sierpnia do po\u0142owy wrze\u015bnia 1794 roku Potocki poszukiwa\u0142 w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci ziem niemieckich \u017ar\u00f3de\u0142 archeologicznych zwi\u0105zanych ze S\u0142owianami Po\u0142abskimi. Poza badaniem obiekt\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 w terenie (np. kurhan\u00f3w), podr\u00f3\u017cnik mia\u0142 tak\u017ce okazj\u0119 ogl\u0105da\u0107 zbiory prywatne zawieraj\u0105ce r\u00f3\u017cne przedmioty i szcz\u0105tki s\u0142owia\u0144skie (jak si\u0119 jednak okaza\u0142o w p\u00f3\u017aniejszych czasach, nie wszystkie z nich by\u0142y autentyczne). Rozmawia\u0142 te\u017c ze zniemczonymi potomkami Po\u0142abian.<\/p>\n\n\n\n

Magnat nie bra\u0142 udzia\u0142u w insurekcji ko\u015bciuszkowskiej. Pod wp\u0142ywem swego kuzyna, Stanis\u0142awa Szcz\u0119snego Potockiego i w\u0142asnego brata, Seweryna, a nawet samej carycy Katarzyny, kt\u00f3ra wykazywa\u0142a zainteresowanie tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Potockiego dotycz\u0105c\u0105 S\u0142owian, Jan mia\u0142 utwierdzi\u0107 si\u0119 w swej prorosyjskiej postawie. Na prze\u0142omie lat 1796\/1797 po raz ostatni go\u015bci\u0142 w Warszawie, nale\u017c\u0105cej ju\u017c w\u00f3wczas do Prus. Nast\u0119pnie zosta\u0142 wydelegowany przez szlacht\u0119 guberni brac\u0142awskiej jako pose\u0142 na koronacj\u0119 nowego cara, Paw\u0142a I, w Moskwie.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze w 1797 roku podr\u00f3\u017cowa\u0142 wzd\u0142u\u017c Donu i Wo\u0142gi na Kaukaz P\u00f3\u0142nocny. Wypraw\u0119 zako\u0144czy\u0142 w maju roku nast\u0119pnego, przep\u0142ywaj\u0105c na Krym. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce mimo nieoficjalnego charakteru ekspedycji przez ca\u0142y okres jej trwania Polaka wspiera\u0142y lokalne w\u0142adze rosyjskie, a tak\u017ce rosyjscy genera\u0142owie i miejscowi duchowni. W maju 1799 roku Jan o\u017ceni\u0142 si\u0119 ze swoj\u0105 kuzynk\u0105, Konstancj\u0105 Potock\u0105 (1781-1852), c\u00f3rk\u0105 Stanis\u0142awa Szcz\u0119snego. Mieli razem troje dzieci: Andrzeja Bernarda (1800-1874), Iren\u0119 (1803-1835) i Teres\u0119 (1805-1868). Jeszcze w 1800 roku Potocki wyprawi\u0142 si\u0119 na Krym i w jego okolice, gdzie przeprowadza\u0142 dalsze badania zwi\u0105zane z histori\u0105 S\u0142owian. Nied\u0142ugo potem mianowany zosta\u0142 tajnym radc\u0105 cara.<\/p>\n\n\n\n

W 1805 roku otrzyma\u0142 nominacj\u0119 na cz\u0142onka Departamentu Azjatyckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Zosta\u0142 te\u017c wyznaczony kierownikiem sekcji naukowej organizowanej w\u0142a\u015bnie misji dyplomatycznej hrabiego Jurija Go\u0142owkina do Chin. Jej oficjalnym zadaniem by\u0142o poinformowanie w\u0142adz Pa\u0144stwa \u015arodka o wst\u0105pieniu na tron cara Aleksandra I, ale faktycznym, g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o zwi\u0119kszenie handlu rosyjsko-chi\u0144skiego.  <\/p>\n\n\n\n

Wyprawa przez Syberi\u0119 dotar\u0142a w styczniu 1806 roku do Urgi (obecnie U\u0142an Bator). Chi\u0144czycy nie przepu\u015bcili jednak dalej podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, m.in. poniewa\u017c ich lider nie chcia\u0142 pok\u0142oni\u0107 si\u0119 przed o\u0142tarzem reprezentuj\u0105cym cesarza Pa\u0144stwa \u015arodka, co by\u0142o rytua\u0142em, kt\u00f3ry musia\u0142y dope\u0142ni\u0107 wcze\u015bniejsze misje dyplomatyczne. Ekspedycja musia\u0142a wi\u0119c zawr\u00f3ci\u0107 do Petersburga.<\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku 1808 roku Potocki, schorowany i zad\u0142u\u017cony, powr\u00f3ci\u0142 na Podole. Jeszcze w 1810 roku wyprawi\u0142 si\u0119 na Litw\u0119 i do Petersburga, a w roku nast\u0119pnym wzi\u0105\u0142 rozw\u00f3d z Konstancj\u0105. Niepowodzenia ostatnich lat wywo\u0142a\u0142y u niego depresj\u0119. 23 grudnia 1815 roku pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo w U\u0142ad\u00f3wce, strzelaj\u0105c sobie w g\u0142ow\u0119 z pistoletu. Zosta\u0142 pochowany na cmentarzu przy ko\u015bciele parafialnym w Pikowie.<\/p>\n\n\n\n

Potocki by\u0142 autorem ok. 30 prac naukowych, do kt\u00f3rych materia\u0142y pozyskiwa\u0142 r\u00f3wnie\u017c podczas swych wypraw. Zbi\u00f3r tekst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych dotycz\u0105cych jego podr\u00f3\u017cy z lat 1784-1806, opracowanych z niewielkimi skr\u00f3tami przez Leszka Kukulskiego, wydano po polsku pt. Podr\u00f3\u017ce <\/em>w Warszawie w 1959 roku. Najs\u0142ynniejszym dzie\u0142em Jana Potockiego jest jednak zupe\u0142nie inny utw\u00f3r – powie\u015b\u0107 \u0142otrzykowska pt. Manuscrit trouv\u00e9 \u00e0 Saragosse<\/em>.<\/p>\n\n\n\n