{"id":114,"date":"2020-01-20T15:31:34","date_gmt":"2020-01-20T14:31:34","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=114"},"modified":"2021-05-14T00:00:00","modified_gmt":"2021-05-13T22:00:00","slug":"slon","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2020\/01\/20\/slon\/","title":{"rendered":"S\u0142o\u0144"},"content":{"rendered":"\n

Wyobra\u017cenia i symbolika tych najwi\u0119kszych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u017cyj\u0105cych zwierz\u0105t l\u0105dowych znane by\u0142y na ziemiach polskich ju\u017c w \u015bredniowieczu. Z uwagi jednak, \u017ce naturalne \u015brodowiska s\u0142oni znajduj\u0105 si\u0119 w Afryce i Azji, przez wiele stuleci ma\u0142o kt\u00f3ry rodak mia\u0142 okazj\u0119 ujrze\u0107 je na w\u0142asne oczy.<\/strong>\u00a0<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Nie jest zaskoczeniem, \u017ce wzbudzaj\u0105ce powszechny podziw i strach s\u0142onie wyst\u0119puj\u0105 w wierzeniach afryka\u0144skich i indyjskich, sk\u0105d jeszcze w staro\u017cytno\u015bci przesz\u0142y do symboliki europejskiej. Kojarzone s\u0105 z si\u0142\u0105, pami\u0119ci\u0105, d\u0142ugowieczno\u015bci\u0105, m\u0105dro\u015bci\u0105, wierno\u015bci\u0105, a tak\u017ce w\u0142adz\u0105 cesarsk\u0105 i szczodro\u015bci\u0105. Jednocze\u015bnie mia\u0142y to by\u0107 zwierz\u0119ta wstrzemi\u0119\u017aliwe i wstydliwe. W iluminacjach ze \u015bredniowiecznych ksi\u0105g s\u0142o\u0144 cz\u0119sto przedstawiany by\u0142 podczas walki z ich \u015bmiertelnym wrogiem – w\u0119\u017cem (smokiem), kojarzonym z diab\u0142em. Motyw ten zosta\u0142 rozpowszechniony w chrze\u015bcija\u0144skiej Europie przez grecki traktat znany pod tytu\u0142em Fizjolog<\/em> (II-IV w. n.e.), kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 p\u00f3\u017aniejszych bestiariuszy. Tak wi\u0119c te du\u017ce ssaki mia\u0142y w\u0142a\u015bciwie wy\u0142\u0105cznie pozytywne konotacje. <\/p>\n\n\n\n

W \u015bredniowiecznej i nowo\u017cytnej Europie widok \u017cywych s\u0142oni nale\u017ca\u0142 do rzadko\u015bci. Ssaki te trzymane by\u0142y przez niekt\u00f3rych w\u0142adc\u00f3w w mena\u017ceriach (np. Karola Wielkiego, Fryderyka II Hohenstaufa czy papie\u017ca Leona X). Na ziemiach polskich s\u0142onie znane by\u0142y chocia\u017cby ze wspomnianych bestiariuszy, ale i z heraldyki. Istnia\u0142 herb szlachecki, w kilku wariantach, kt\u00f3ry nosi\u0142 nazw\u0119 od tego zwierz\u0119cia w\u0142a\u015bnie. Co ciekawe, w okresie nowo\u017cytnym pos\u0142ugiwali si\u0119 nim nie tylko rdzenni mieszka\u0144cy Rzeczypospolitej. Zosta\u0142 on nadany chocia\u017cby Janowi Warteresowiczowi, kupcowi ormia\u0144skiego pochodzenia, w 1654 roku. <\/p>\n\n\n\n

Do pierwszych po\u015bwiadczonych \u017ar\u00f3d\u0142owo Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy mogli zobaczy\u0107 s\u0142onie w ich naturalnych \u015brodowisku, nale\u017celi Miko\u0142aj Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 zwany \u201eSierotk\u0105\u201d (1549-1616), kt\u00f3ry wspomina\u0142 o tym wydarzeniu w swojej relacji z pielgrzymki po Bliskim Wschodzie z lat 1582-1584, a tak\u017ce kupiec Krzysztof Paw\u0142owski (zm. 1603), kt\u00f3ry opisa\u0142 je w li\u015bcie do swego znajomego z Krakowa w 1596 roku \u2013 im w\u0142a\u015bnie po\u015bwi\u0119ci\u0142 tam najwi\u0119cej miejsca spo\u015br\u00f3d wszystkich indyjskich zwierz\u0105t. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jest to pierwsza bezpo\u015brednia polska relacja z podr\u00f3\u017cy do Azji Po\u0142udniowej, kt\u00f3ra zachowa\u0142a si\u0119 do dzisiaj \u2013 cho\u0107 nie w oryginale, a w osiemnastowiecznej kopii zawieraj\u0105cej sporo b\u0142\u0119d\u00f3w, co utrudnia zrozumienie tekstu. <\/p>\n\n\n\n

Jest i\u017c ten sam dziesi\u0119\u0107 albo dwana\u015bcie mil od Goi [Goa \u2013 przyp. M.B.] w puszczy elefant, kt\u00f3rego zakazano zabi\u0107 – tak od murzyn\u00f3w [Hindus\u00f3w], jako od chrze\u015bcijan – po contractum [wed\u0142ug ustawy]; powiadaj\u0105 wielko\u015b\u0107 jego. Ma te\u017c sam kr\u00f3l [portugalski wicekr\u00f3l Indii \u2013 przyp. M.B.] w samej Goi jednego wielkiego od kilku trzydziestu lat. Ale o tym dzikim powiadaj\u0105, \u017ce jeszcze dwa \u0142okcie wy\u017cszy; jednak ten kr\u00f3lewski tak wysoki, \u017ceby si\u0119 w bron\u0119 Zamku krakowskiego nie umie\u015bci\u0142. Maj\u0105 ich w Goi oko\u0142o 12, co nimi robi\u0105 i buduj\u0105. Widzia\u0142em wielkiego elefanta, gdy dzia\u0142o zanosi\u0142 do galiona o trzydziestu cetnarach ci\u0119\u017ckie, jako powrozy tr\u0105b\u0105 pok\u0142ada\u0142, lecz z pomoc\u0105 te\u017c murzyn\u00f3w, jako powrozy na z\u0119by nak\u0142ada\u0142, tr\u0105b\u0105 obwijaj\u0105c, nosz\u0105c je na troje staj wzd\u0142u\u017c. Owa bestyja jak cz\u0142owiek m\u0105dra, a ubiega na dzie\u0144 16 mil, a nigdy si\u0119 nie k\u0142adzie. karmi\u0105 je ry\u017cem i listami [li\u015b\u0107mi] z drzew rozmaitych i kosztuje jego jedza [pasza] na dzie\u0144 oko\u0142o 1 1\/2 talera. Bior\u0105 je z sob\u0105 na wojn\u0119 i \u0142ami\u0105 ludzie [tratuj\u0105 ludzi] i czyni\u0105 jemi, co chc\u0105, i gdy si\u0119 rozgniewa, bardzo szkodzi ludu (K. Paw\u0142owski, List z Indii<\/em>, [w:] \u201eAntologia pami\u0119tnik\u00f3w polskich XVI wieku\u201d, red. Roman Pollak, Wroc\u0142aw\u2013Warszawa\u2013Krak\u00f3w 1966, s. 181-182). <\/p>\n\n\n\n

Paw\u0142owski wspomnia\u0142 o wykorzystywaniu tych du\u017cych ssak\u00f3w do transportu i w ramach dzia\u0142a\u0144 zbrojnych, co czyniono ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci (s\u0142onie bojowe bra\u0142y udzia\u0142 w bezpo\u015brednich walkach w Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej a\u017c do XIX wieku w\u0142\u0105cznie). Obszerny opis – bazuj\u0105cy na r\u00f3\u017cnych staro\u017cytnych i nowo\u017cytnych \u017ar\u00f3d\u0142ach – i kilka wizerunk\u00f3w tych zwierz\u0105t znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w encyklopedii Jana Jonstona, polskiego przyrodnika-humanisty szkockiego pochodzenia \u2013 w tomie po\u015bwi\u0119conym czworonogom (Frankfurt ok. 1652). S\u0105dz\u0105c po wielko\u015bci uszu i og\u00f3lnych gabarytach tego ssaka, na ilustracjach tej ksi\u0105\u017cki przedstawiono s\u0142onie indyjskie \u2013 zar\u00f3wno w ich \u015brodowisku naturalnym, jak i w niewoli. <\/p>\n\n\n\n

Wyst\u0119powanie s\u0142oni w Mozambiku (z do\u0142\u0105czonym opisem polowania jego rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w na te zwierz\u0119ta), Kr\u00f3lestwie Syjamu (dzisiejszej Tajlandii \u2013 mia\u0142y by\u0107 tamtejszym towarem eksportowym) i Chinach stwierdzi\u0142 w swych dzie\u0142ach z po\u0142owy XVII wieku polski misjonarz, jezuita Micha\u0142 Boym (1612-1659). <\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119tom tym po\u015bwi\u0119ci\u0142 odr\u0119bne has\u0142o r\u00f3wnie\u017c katolicki duchowny Benedykt Chmielowski (1700-1763) w s\u0142ynnych Nowych Atenach<\/em>, w\u0142a\u015bciwie powtarzaj\u0105c informacje znajduj\u0105ce si\u0119 w dawniejszych tekstach, wyolbrzymiaj\u0105cych umiej\u0119tno\u015bci tych zwierz\u0105t: <\/p>\n\n\n\n

S\u0141O\u0143, po \u0141acinie Elephas,<\/em> ze Zwierz\u0105t najwi\u0119kszy. Przypisuj\u0105 mu naturalistowie prudentiam: Elephanto belluarum nulla prudentior. <\/em>Lat dziesi\u0119\u0107 p\u0142od swoy nosi, ale te\u017c du\u017cy Swiatu wydaie (…). Imputuj\u0105 mu Naturalistae<\/em>, \u017ce Nowemu k\u0142ania si\u0119 Miesi\u0105cowi, wprzod si\u0119 w wodzie obmywszy (…). Przypisuj\u0105 mu docilitatem<\/em>, poi\u0119to\u015b\u0107 wielk\u0105 we wszystkim. Pismo nawet poymuie y swoim nosem d\u0142ugim albo tr\u0105b\u0105 genuine <\/em>m\u00f3wi\u0105c Probiscide<\/em> pisze. Czasu pewnego (teste Plinio)<\/em> S\u0142o\u0144 te s\u0142owa napisa\u0142: Ipse ego haec scripsi & spolia Celtica dicavi<\/em>. (…) Tr\u0105by swoiey S\u0142o\u0144 za\u017cywa iako r\u0119ki, wszystko ni\u0105 mog\u0105cy zrobi\u0107, ro\u015bci\u0105gn\u0105\u0107, skurczyc, na wszystkie nakierowa\u0107 strony, zdi\u0105\u0107, podnie\u015b\u0107, po\u0142o\u017cy\u0107 (B. Chmielowski, Nowe Ateny…<\/em>, cz. 1, Lw\u00f3w 1745, s. 486-487). <\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie s\u0142onie nie potrafi\u0105 pisa\u0107 \u2013 w \u017cadnym j\u0119zyku, a ich ci\u0105\u017ca nie trwa dziesi\u0119ciu lat, tylko 21-22 miesi\u0105ce, co i tak jest do\u015b\u0107 d\u0142ugim okresem. Powy\u017cszy cytat u\u015bwiadamia nam jednak, jak niewiele pod koniec XVIII wieku mog\u0142a wiedzie\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w o tych zwierz\u0119tach. Zmieni\u0142o si\u0119 to niew\u0105tpliwie w wieku XIX \u2013 m.in. dzi\u0119ki coraz powszechniejszemu dost\u0119powi do wiedzy, a tak\u017ce coraz liczniejszym rzetelnym publikacjom naukowym i popularnonaukowym dotycz\u0105cymi egzotycznej przyrody. Nie bez znaczenia by\u0142o te\u017c sprowadzanie s\u0142oni do europejskich ogrod\u00f3w zoologicznych, r\u00f3wnie\u017c znajduj\u0105cych si\u0119 na ziemiach dawnej i obecnej Rzeczypospolitej. <\/p>\n\n\n\n