{"id":30,"date":"2020-01-18T13:22:08","date_gmt":"2020-01-18T12:22:08","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=30"},"modified":"2021-07-11T20:34:38","modified_gmt":"2021-07-11T18:34:38","slug":"kameleon","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2020\/01\/18\/kameleon\/","title":{"rendered":"Kameleon"},"content":{"rendered":"\n

To charakterystyczne, zmiennobarwne zwierz\u0119 od wiek\u00f3w wzbudza\u0142o zainteresowanie podr\u00f3\u017cnik\u00f3w i naukowc\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c polskich. Ich relacje na temat tego stworzenia przez wiele stuleci nie by\u0142y jednak wolne od b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/strong> <\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Na temat kameleona (z gr. chamail\u00e9\u014dn<\/em> \u2013 \u201elew na ziemi\u201d) pisa\u0142 ju\u017c w swej relacji z pielgrzymki po Bliskim Wschodzie z lat 1582-1584 Miko\u0142aj Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 zwany \u201eSierotk\u0105\u201d (1549-1616). Tekst powsta\u0142 na podstawie w\u0142asnych obserwacji polsko-litewskiego magnata poczynionych w ci\u0105gu kilkunastu dni pobytu w \u015awi\u0119tym Mie\u015bcie i jego okolicy. Podr\u00f3\u017cnik wyra\u017anie by\u0142 zafascynowany tym zwierz\u0119ciem. Co jednak charakterystyczne, mimo swej przenikliwo\u015bci i trafnych obserwacji dotycz\u0105cych wielu innych spraw, akurat w przypadku opisu tego stworzenia poczyni\u0142 kilka do\u015b\u0107 intryguj\u0105cych b\u0142\u0119d\u00f3w: <\/p>\n\n\n\n

Jest na kszta\u0142t jaszczurki i tej\u017ce wielko\u015bci, ale nie k\u0105sze, bo te\u017c g\u0119by nie ma, gdy\u017c tylko wiatrem \u017cywie. Dziurk\u0119 ma niewielk\u0105, jako ziarno pieprzu mniejsze, kt\u00f3r\u0105 wiatr bierze w si\u0119; k temu [do tego \u2013 przyp. M.B.] nie jest jadowity, bar[d]zo pomalu\u015bku chodzi i gdy cz\u0142owiek je we\u017amie i posadzi na si\u0119 (bo nie przykro trzyma\u0107 w r\u0119ku, jako insz\u0105 gadzin\u0119), to tak b\u0119dzie pomaluczku chodzi\u0142o po cz\u0142owieku, a\u017c je zsadzi, bo i z drzewa nie znidzie nigdy, i przez dzie\u0144 ledwie na \u0142okciu [na odleg\u0142o\u015b\u0107 \u0142okcia] si\u0119 ruszy. S\u0105 przedsi\u0119 [jednak \u2013 przyp. M.B.] miejscy jakoby czarne kropki po nim, ale p\u0142atami, nie wszystek pstry. \u017be odmienia sobie farb\u0119 wedle ma\u015bci, na kt\u00f3r\u0105 patrzy, to prawda, opr\u00f3cz czerwonej a \u017c\u00f3\u0142tej, czego\u015bmy cz\u0119sto pr\u00f3bowali, jedno\u017c ony kropki czarne to si\u0119 nie mieni\u0105, chyba sama sk\u00f3ra; oczy ma wypuk\u0142e, okr\u0105gluchne i weso\u0142e, a razem mo\u017ce jednym okiem patrzy\u0107 na g\u00f3r\u0119, a drugim na d\u00f3\u0142, albo jednym naprz\u00f3d, drugim nazad [\u2026]. Nie czy\u015bci si\u0119, bo te\u017c nie ma czym, zros\u0142o mu si\u0119; a te\u017c i nie pije, i nie je nigdy <\/strong>(M. K. Radziwi\u0142\u0142, Podr\u00f3\u017c do Ziemi \u015awi\u0119tej, Syrii i Egiptu 1582\u20131584<\/em>, Warszawa 1962, s. 117\u2013118). <\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie kameleon nie \u017cywi si\u0119 powietrzem, tylko owadami i paj\u0105kami (wi\u0119ksze gatunki mog\u0105 zjada\u0107 nawet ma\u0142e ptaki i myszy). Posiada pysk, z kt\u00f3rego wysuwa z ogromn\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105 bardzo d\u0142ugi, pokryty lepkim \u015bluzem j\u0119zyk, kt\u00f3rym chwyta swoje ofiary. <\/p>\n\n\n\n

O kameleonie pisa\u0142 p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c Jan Jonston (1603-1675), polski przyrodnik-humanista szkockiego pochodzenia, w czwartej cz\u0119\u015bci encyklopedii przyrodniczej pt. Historiae naturalis<\/em> (Frankfurt 1650) – po\u015bwi\u0119conej czworonogom. Zebra\u0142 on kilka relacji na temat tego stworzenia autorstwa staro\u017cytnych uczonych \u2013 czerpa\u0142 zw\u0142aszcza z dzie\u0142 Pliniusza i Arystotelesa. W ksi\u0105\u017cce Jonstona mo\u017cemy wyczyta\u0107, \u017ce uczeni generalnie byli zgodni, co do wygl\u0105du tego zwierz\u0119cia, kt\u00f3re kojarzy\u0142o im si\u0119 z jaszczurk\u0105 (faktycznie kameleon jest do nich zaliczany), a tak\u017ce co do jego zdolno\u015bci zmiany koloru cia\u0142a i bardzo charakterystycznych oczu, mog\u0105cych porusza\u0107 si\u0119 niezale\u017cnie od siebie. Cz\u0119\u015b\u0107 z tych autor\u00f3w zwraca\u0142a r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119, wbrew obserwacjom Radziwi\u0142\u0142a, na jego pokryty \u015bluzem, d\u0142ugi j\u0119zyk, kt\u00f3rym \u0142apie sw\u0105 zdobycz (co jest zgodne z rzeczywisto\u015bci\u0105: \u017cywi si\u0119 on g\u0142\u00f3wnie owadami i paj\u0105kami). W dziele Jonstona znajdziemy r\u00f3wnie\u017c kilka rycin do\u015b\u0107 dobrze przedstawiaj\u0105cych to zwierz\u0119. Dowiadujemy si\u0119 te\u017c, zreszt\u0105 s\u0142usznie, \u017ce kameleony dzielimy na r\u00f3\u017cne gatunki.<\/p>\n\n\n\n

W Historiae naturalis <\/em>odnale\u017a\u0107 mo\u017cemy te\u017c wiele nieprawdziwych informacji, kt\u00f3re obecnie zaliczyliby\u015bmy wr\u0119cz do fantastyki i magii. Wed\u0142ug tej ksi\u0105\u017cki kameleon mia\u0142 by\u0107 wrogiem jastrz\u0119bia, kruka, s\u0142onia i \u017cmii, kt\u00f3re gin\u0119\u0142y po jego zjedzeniu albo zetkni\u0119ciu z jego \u015blin\u0105. Z kolei jaszczurka ta, odpowiednio przyrz\u0105dzona, mia\u0142a posiada\u0107 cudowne w\u0142a\u015bciwo\u015bci w medycynie: mog\u0142a wyleczy\u0107 m.in. padaczk\u0119, podagr\u0119. Z drugiej strony jej g\u0142owa i gard\u0142o spalone w d\u0119bowym drewnie wywo\u0142ywa\u0142y pono\u0107 deszcze i grzmoty.\u00a0Ponadto Jonston odnotowa\u0142, \u017ce niekt\u00f3rzy staro\u017cytni badacze mieli uwa\u017ca\u0107, \u017ce kameleony \u017cywi\u0105 si\u0119 powietrzem \u2013 by\u0107 mo\u017ce w tych relacjach nale\u017cy upatrywa\u0107 pomy\u0142ki polsko-litewskiego magnata.<\/p>\n\n\n\n

Prawie wiek po ukazaniu si\u0119 pierwszego wydania Historiae naturalis<\/em>, katolicki duchowny Benedykt Chmielowski (1700-1763) umie\u015bci\u0142 kameleona w pierwszym tomie swego s\u0142ynnego kompendium pt. Nowe Ateny<\/em> (Lw\u00f3w 1745). Mimo,<\/s> \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 informacji przedstawi\u0142 za wspomnianym wcze\u015bniej Jonstonem, powt\u00f3rzy\u0142 r\u00f3wnie\u017c b\u0142\u0119dn\u0105 obserwacj\u0119 z dzie\u0142a Miko\u0142aja Radziwi\u0142\u0142a: <\/p>\n\n\n\n

CHAMELEON jest Zwierz\u0105tko Cudzoziemskie, w Afryce si\u0119 znajduje, mi\u0119dzy Czworo No\u017cne Zwierz\u0119ta od Jonstona<\/em>policzone, podobne postaci\u0105 do Jaszczurki. Najwi\u0119cej tych Zwierz\u0105t \u017cywi Insu\u0142a Indii Wschodniej Soquotra<\/em> rzeczona. Nie k\u0105sa, pyska nie ma, tylko dziureczk\u0119 jak ziarno, kt\u00f3r\u0105 powietrze w siebie ci\u0105gnie i nim \u017cyje. Jeszcze powolniejszy daleko nad \u017c\u00f3\u0142wia w chodzeniu, bo ledwo na \u0142okie\u0107 przez dzie\u0144 uczo\u0142ga si\u0119. Kolor na sobie odmienia cz\u0119sto, taki na siebie bior\u0105c, do jakiego si\u0119 zbli\u017ca. Czerwonej jednak ma\u015bci i \u017c\u00f3\u0142tej nigdy na siebie nie bierze. Oczy ma okr\u0105g\u0142e, wypuk\u0142e, kt\u00f3rymi na jaki kolor pojrzy, za pacierz na sobie reprezentuje, maku\u0142y ordynaryjnie nigdy nie odmieniaj\u0105c, kt\u00f3re s\u0105 po nim czarniawe. Widzia\u0142 ich trzy Xia\u017c\u0119 Miko\u0142aj Radziwi\u0142 b\u0119d\u0105cy w Jeruzalem i na swoich piastowa\u0142 r\u0119kach, zdj\u0105wszy jedno z oliwnego drzewa (na kt\u00f3rym si\u0119 ordynaryjnie bawi\u0105) i tak go w Listkach swojej Peregrynacji opisa\u0142, jakom namieni\u0142 (B. Chmielowski, Nowe Ateny\u2026<\/em>, t. 1, Lw\u00f3w 1745, s. 472-473). <\/p>\n\n\n\n

Tak wi\u0119c, na przyk\u0142adzie opis\u00f3w bardzo ciekawego i charakterystycznego zwierz\u0119cia, jakim jest kameleon, widzimy, \u017ce nawet relacja zawieraj\u0105ca bezpo\u015brednie obserwacje autora, uznana za wiarygodn\u0105 i cenn\u0105, mo\u017ce posiada\u0107 istotne b\u0142\u0119dy, a tak\u017ce, jak te nieprawdziwe informacje wp\u0142ywa\u0107 mog\u0142y na tre\u015b\u0107 p\u00f3\u017aniejszych dzie\u0142, kt\u00f3rych tw\u00f3rcy bezrefleksyjnie je powtarzali.<\/p>\n\n\n\n