{"id":41,"date":"2020-01-18T14:33:50","date_gmt":"2020-01-18T13:33:50","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=41"},"modified":"2021-06-15T22:49:58","modified_gmt":"2021-06-15T20:49:58","slug":"hipopotam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2020\/01\/18\/hipopotam\/","title":{"rendered":"Hipopotam"},"content":{"rendered":"\n

Te afryka\u0144skie, ziemnowodne zwierz\u0119ta – ich nazwa po grecku oznacza dos\u0142ownie \u201ekonie rzeczne\u201d (hippop\u00f3tamos<\/em>) – przez wieki wi\u0105zano z r\u00f3\u017cnymi wierzeniami i przes\u0105dami. Charakterystyczny wygl\u0105d i tryb \u017cycia tych stworze\u0144 wzbudza\u0142 zainteresowanie nowo\u017cytnych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w z Europy, w tym r\u00f3wnie\u017c Polak\u00f3w, co po\u015bwiadczaj\u0105 relacje z tamtego okresu.<\/strong> <\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Dawniej hipopotamy nilowe zamieszkiwa\u0142y wi\u0119kszo\u015b\u0107 afryka\u0144skiego l\u0105du. Z powodu dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142owieka obecnie mo\u017cna je spotka\u0107 jedynie w niekt\u00f3rych rzekach i jeziorach znajduj\u0105cych si\u0119 na po\u0142udnie od Sahary (w Afryce Zachodniej wyst\u0119puje do dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c odkryty du\u017co p\u00f3\u017aniej przez Europejczyk\u00f3w hipopotam kar\u0142owaty). W staro\u017cytnym Egipcie te parzystokopytne ssaki stanowi\u0142y obiekt kultu \u2013 wi\u0105zane by\u0142y z bogini\u0105 Tawartet, czuwaj\u0105c\u0105 nad porodami i chroni\u0105c\u0105 kobiety w ci\u0105\u017cy. Pozytywne skojarzenia budzi\u0142y zw\u0142aszcza samice tych zwierz\u0105t, natomiast na temat samc\u00f3w niekt\u00f3re kultury przechowuj\u0105 opowie\u015bci o wyd\u017awi\u0119ku pejoratywnym. <\/p>\n\n\n\n

O hipopotamach pisa\u0142 w swej relacji z pielgrzymki po Bliskim Wschodzie z lat 1582-1584 Miko\u0142aj Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 zwany \u201eSierotk\u0105\u201d (1549-1616). Podr\u00f3\u017cnik zaobserwowa\u0142 te zwierz\u0119ta ze statku, podczas rejsu po Nilu. Jest to zarazem chyba pierwszy w j\u0119zyku polskim opis hipopotama na podstawie w\u0142asnych obserwacji: <\/p>\n\n\n\n

Od zamku mila wielka do miasta, a ujachawszy jako \u0107wier\u0107 mile w prawo, nadjachali\u015bmy w rzece koni morskich cztery, bar[d]zo podobnych \u017cubrom i postaw\u0105, i sier\u015bci\u0105, i urod\u0105, jedno \u017ce bez rog\u00f3w. Chc\u0105 niekt\u00f3rzy, aby te konie mia\u0142y by\u0107 odontotyranni, quasi dente saevientes, Graeci amphibia dicunt<\/em> [niby z\u0119bem sro\u017c\u0105ce si\u0119, Grecy zwali je zwierz\u0119tami ziemnowodnymi], jednak poniewa\u017c Cedrenus pisze, \u017ceby takowej wielko\u015bci ta bestia by\u0107 mia\u0142a, aby po\u0142kn\u0105\u0107 ca\u0142kiem mog\u0142a elefanta, nie zda mi si\u0119 podobna, albowiem tego, kt\u00f3rego\u015bmy najwi\u0119tszego widzieli i kt\u00f3rego wielko\u015bci tamci sami ludzie si\u0119 dziwowali, acz m\u00f3g\u0142 wielko\u015bci\u0105 przej\u015b\u0107 elefanta, kt\u00f3rego i \u017cywego przedtem trafia\u0142o si\u0119 nam te\u017c widzie\u0107, jednak \u017ceby elefanta m\u00f3g\u0142 ca\u0142kiem po\u017crze\u0107, zgo\u0142a nie grzeczy (M. K. Radziwi\u0142\u0142, Podr\u00f3\u017c do Ziemi \u015awi\u0119tej, Syrii i Egiptu 1582\u20131584<\/em>, Warszawa 1962, s. 136). <\/p>\n\n\n\n

W rzeczywisto\u015bci hipopotamy raczej nie jedz\u0105 mi\u0119sa \u2013 \u017cywi\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie ro\u015blinno\u015bci\u0105 wodn\u0105 i nadbrze\u017cn\u0105. Cho\u0107 zdecydowanie nie mog\u0105 przerosn\u0105\u0107 doros\u0142ych s\u0142oni, to jednak potrafi\u0105 dochodzi\u0107 do do\u015b\u0107 poka\u017anych rozmiar\u00f3w. Osi\u0105gaj\u0105 nawet ponad 4 metry d\u0142ugo\u015bci, a ich waga mo\u017ce przekroczy\u0107 4 tony. Aktywne s\u0105 zw\u0142aszcza po zmierzchu i noc\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Kolejna istotna polska relacja na temat hipopotam\u00f3w powsta\u0142a kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej. Jej autorem by\u0142 Micha\u0142 Boym (1612-1659) \u2013 polski jezuita, kt\u00f3ry podczas swej pierwszej podr\u00f3\u017cy do Chin, w 1643 roku zatrzyma\u0142 si\u0119 w portugalskim Mozambiku. Zwiedzi\u0142 zar\u00f3wno wysp\u0119 o tej nazwie, jak i cz\u0119\u015b\u0107 kolonii na kontynencie afryka\u0144skim \u2013 okolice rzeki Zambezi, a\u017c do osady Sena. Na zaproszenie Portugalczyk\u00f3w wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w polowaniu na hipopotamy. Informacje o tym wydarzeniu duchowny zawar\u0142 w jednym ze swych wa\u017cniejszych dzie\u0142 pt. Flora Sinensis<\/em>, wydanego po \u0142acinie w 1656 roku w Wiedniu: <\/p>\n\n\n\n

Ma on w swojej paszczy, mierz\u0105cej do szyi trzy \u0142okcie, w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci dwa olbrzymie zakrzywione z\u0119by, otoczone u g\u00f3ry rz\u0119dem podobnej wielko\u015bci, lecz proste i zas\u0142oni\u0119te wargami, nad kt\u00f3rymi umieszczony jest wielki j\u0119zyk (\u2026). Sk\u00f3ra tego zwierz\u0119cia jest bardzo twarda i cz\u0119sto w\u0142\u00f3cznie Kafr\u00f3w [od arabskiego kafir – \u201c<\/em>niewierny\u201d, okre\u015blenie po\u0142udniowych i wschodnich lud\u00f3w Bantu \u2013 przyp. M.B.] nie s\u0105 w stanie jej przebi\u0107. Nie maj\u0105 \u017cadnej sier\u015bci nigdzie poza ko\u0144cem ogona, kt\u00f3ry jest podobny do czarnego rogu. Jest on p\u00f3\u0142prze\u017aroczysty i gi\u0119tki, i z tego powodu jest trudno \u0142amliwy i podobny do grubej trzciny. Z poszczeg\u00f3lnych w\u0142os\u00f3w robi\u0105 bransolety i wielu Kafr\u00f3w, zar\u00f3wno m\u0119\u017cczyzn, jak i kobiet, nosi je jako ozdoby (podobnie jak robione z w\u0142os\u00f3w s\u0142oni). Robi\u0105 z nich tak\u017ce amulety, maj\u0105ce chroni\u0107 przed parali\u017cem. Z z\u0119b\u00f3w tych zwierz\u0105t wyrabiaj\u0105 w Indiach, a przede wszystkim w Goa, modlitewne paciorki, figurki \u015bwi\u0119tych, a tak\u017ce krucyfiksy. Wiadomym jest, \u017ce te z\u0119by i paciorki z nich maj\u0105 zdolno\u015b\u0107 zatrzymywania krwawienia. Naprawd\u0119 te z\u0119by konia morskiego tak\u0105 zdolno\u015b\u0107 maj\u0105, co wykazuje do\u015bwiadczenie i ja w swoim czasie mia\u0142em mo\u017cliwo\u015b\u0107 obserwowania tego. Niezb\u0119dne jest zabicie konia morskiego, aby uzyska\u0107 t\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 jego z\u0119b\u00f3w. Pewne jest, \u017ce je\u017celi przy\u0142o\u017cy\u0107 taki z\u0105b lub zrobione z niego paciorki do przeci\u0119tej t\u0119tnicy, z kt\u00f3rej wyp\u0142ywa krew, to ma ona zdolno\u015b\u0107 jej zahamowania (M. Boym, Micha\u0142a Boyma opisanie \u015bwiata<\/em>, Warszawa 2009, s. 291-292). <\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie przytoczone przez jezuit\u0119 informacje o cudownych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach w\u0142osia i z\u0119b\u00f3w hipopotama, kt\u00f3re na pewno wp\u0142ywa\u0142y na wzrost polowa\u0144 na te ssaki, nie s\u0105 prawdziwe. Warto doda\u0107, \u017ce Boym w swoim dziele zamie\u015bci\u0142 r\u00f3wnie\u017c wykonan\u0105 przez siebie kolorow\u0105 ilustracj\u0119 do\u015b\u0107 wiernie przedstawiaj\u0105c\u0105 to zwierz\u0119. <\/p>\n\n\n\n

Opis i wizerunki (zupe\u0142nie nie oddaj\u0105ce stanu rzeczywistego) hipopotama znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w encyklopedii Historiae naturalis<\/em> Jana Jonstona (1603-1675) – w czwartym tomie po\u015bwi\u0119conym czworonogom (Frankfurt ok. 1652). Ten polski przyrodnik-humanista szkockiego pochodzenia zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na to, \u017ce staro\u017cytne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 bardzo r\u00f3\u017cne, sprzeczne informacje na temat wygl\u0105du tego zwierz\u0119cia. Generalnie dawni autorzy dopatrywali si\u0119 u niego cech byd\u0142a, \u015bwini, konia, os\u0142a, a nawet nied\u017awiedzia czy s\u0142onia. Jego gruba sk\u00f3ra mia\u0142a chroni\u0107 przed piorunami, za\u015b wysmarowanie hipopotamim t\u0142uszczem zapewnia\u0142o pono\u0107 bezpieczne przebywanie w\u015br\u00f3d krokodyli. Jonston potwierdza r\u00f3wnie\u017c wspomnian\u0105 wiar\u0119 w cudowne w\u0142a\u015bciwo\u015bci z\u0119b\u00f3w tych ziemnowodnych ssak\u00f3w w medycynie. Wszystko to pokazuje tylko, jak hipopotamy by\u0142y w\u00f3wczas s\u0142abo poznane przez ludzi i w jak szerokim zakresie rozbudza\u0142y one wyobra\u017ani\u0119 w\u015br\u00f3d antycznych uczonych. Bardziej zgodny z rzeczywisto\u015bci\u0105 wizerunek tego stworzenia – wed\u0142ug Jonstona – sporz\u0105dzi\u0142 dopiero w\u0142oski przyrodnik Fabio Colonna (1567-1640), kt\u00f3ry mia\u0142 okazj\u0119 zobaczy\u0107 i zbada\u0107 zakonserwowany w soli okaz przywieziony z Damietty do Italii.<\/p>\n\n\n\n

Hipopotamy d\u0142ugo zaliczane by\u0142y najpierw do koniowatych, a nast\u0119pnie do \u015bwiniowatych. Dopiero pod koniec XX wieku, m.in. na podstawie bada\u0144 krwi i DNA, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ich najbli\u017cszymi \u017cyj\u0105cymi krewnymi s\u0105 walenie, do kt\u00f3rych zalicza si\u0119 np. wieloryby. Podczas gdy przodkowie tych ostatnich wybrali \u015brodowisko morskie, hipopotamy pozosta\u0142y na pograniczu \u2013 jako jedyne parzystokopytne ssaki prowadz\u0105ce ziemnowodny tryb \u017cycia. <\/p>\n\n\n\n