{"id":547,"date":"2021-04-26T15:27:11","date_gmt":"2021-04-26T13:27:11","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=547"},"modified":"2021-05-13T23:21:14","modified_gmt":"2021-05-13T21:21:14","slug":"feniks","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/26\/feniks\/","title":{"rendered":"Feniks"},"content":{"rendered":"\n

Po\u015br\u00f3d zwierz\u0105t opisywanych w nowo\u017cytnych kompendiach wiele by\u0142o jeszcze stworze\u0144, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do \u015bwiata fantazji i legend, cho\u0107 uczeni zdawali sobie cz\u0119sto spraw\u0119, \u017ce nie s\u0105 one prawdziwe. Feniks, najpi\u0119kniejszy i najszlachetniejszy z ptak\u00f3w, nie by\u0142 tu wyj\u0105tkiem.<\/strong>\u00a0<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Europejskie klasyfikacje \u015bwiata zwierz\u0119cego wypracowane zosta\u0142y w wyniku d\u0142ugiego i skomplikowanego procesu porz\u0105dkowania wiedzy, w ramach kt\u00f3rego gromadzone przez wieki opowie\u015bci starano si\u0119 konfrontowa\u0107 z nowszymi obserwacjami zbieranymi na bie\u017c\u0105co przez uczonych. Trudno\u015bci nastr\u0119cza\u0142o przede wszystkim bogate dziedzictwo kultury antycznej, przechowuj\u0105ce liczne relacje o fantastycznych i mitycznych bestiach. Nowo\u017cytni systematycy musieli mierzy\u0107 si\u0119 z podobnymi historiami, kompletuj\u0105c informacje na potrzeby w\u0142asnych traktat\u00f3w, ale falsyfikowanie ich by\u0142o zadaniem szczeg\u00f3lnie wymagaj\u0105cym, zw\u0142aszcza gdy na Zach\u00f3d nap\u0142ywa\u0107 zacz\u0119\u0142y relacje nieprzebranych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, nie zawsze godnych zaufania i sk\u0142onnych niekiedy do ubarwiania swoich prze\u017cy\u0107. <\/p>\n\n\n\n

W dziele Historiae naturalis de avibus libri VI<\/em>, wydanym we Frankfurcie w roku 1650 nak\u0142adem Matth\u00e4usa Meriana, Jan Jonston (1603\u20131675), polski lekarz i pedagog szkockiego pochodzenia, zamie\u015bci\u0142 opis feniksa, mitycznego ptaka cz\u0119sto wspominanego przez autor\u00f3w staro\u017cytnych. Daleki by\u0142 jednak od bezkrytycznego kopiowania informacji zawartych w antycznych traktatach fizjologicznych, stworzenie to zaliczy\u0142 bowiem do kategorii \u201eptak\u00f3w fantastycznych\u201d (aves fabulosae<\/em>) wraz z gryfami czy harpiami, co rusz przypominaj\u0105c czytelnikom o w\u0105tpliwo\u015bciach i kontrowersjach, jakie zwi\u0105zane by\u0142y z jego rzekomym istnieniem (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Feniks jest ptakiem fantastycznym. Herodot twierdzi, \u017ce widzia\u0142 go jedynie na ilustracji. Pliniusz pisze za\u015b, \u017ce jeden jest tylko na ca\u0142ym \u015bwiecie i \u017ce nie by\u0142 wi\u0119cej widziany. R\u00f3\u017cni autorzy r\u00f3\u017cnie go opisuj\u0105. Herodot nie tylko przyr\u00f3wnuje go w wielko\u015bci do or\u0142a, lecz tak\u017ce m\u00f3wi, \u017ce jest do\u0144 podobny z wygl\u0105du. Inni za\u015b uwa\u017caj\u0105, \u017ce wi\u0119kszy jest ni\u017c paw. Herodot podaje, \u017ce ma czerwone pi\u00f3ra, natomiast Pliniusz i Solinus \u2013 \u017ce l\u015bni mu wok\u00f3\u0142 szyi z\u0142ota po\u015bwiata. Inni za\u015b m\u00f3wi\u0105, \u017ce jest purpurowy, a r\u00f3\u017cowy pi\u00f3ropusz w niebieskie plamki zdobi mu oblicze, gardziel i g\u0142ow\u0119 (J. Jonston, Historiae naturalis de avibus libri VI…<\/em>, Amstelodami 1657, s. 152). <\/p>\n\n\n\n

Nie wszyscy nowo\u017cytni uczeni byli jednak tak sceptyczni wobec opowie\u015bci staro\u017cytnych jak Jonston \u2013 Konrad Gesner (1516\u20131565) i Ulisses Aldrovandi (1522\u20131605), autorzy szesnastowiecznych kompendi\u00f3w wiedzy przyrodniczej, pr\u00f3bowali powi\u0105za\u0107 to mityczne stworzenie z egzotycznymi ptakami wyst\u0119puj\u0105cymi w Indonezji lub Indiach. W faktyczne istnienie feniksa w\u0105tpi\u0142 przed Jonstonem angielski uczony i lekarz Thomas Browne (1605\u20131682), kt\u00f3ry krytykowa\u0142 w 1646 w swoim dziele Pseudodoxia Epidemica<\/em> \u0142atwowierno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych pisarzy, zbyt niewolniczo podchodz\u0105cych do relacji tw\u00f3rc\u00f3w antycznych, i pisa\u0142 z\u0142o\u015bliwie, \u017ce ptaka tego, wyst\u0119puj\u0105cego rzekomo w Etiopii, Egipcie, Arabii lub te\u017c Indiach, mo\u017cna by pewnie znale\u017a\u0107 i w Utopii. Jonston nie m\u00f3g\u0142 rzecz jasna ca\u0142kowicie zignorowa\u0107 opowie\u015bci staro\u017cytnych, powtarzanych przez wielu szesnasto- i siedemnastowiecznych uczonych, ale jego sceptycyzm, a tak\u017ce fakt, \u017ce feniksa zaliczy\u0142 do stworze\u0144 mitycznych, dowodz\u0105 dobitnie przemian, jakie dokonywa\u0142y si\u0119 w \u00f3wczesnym przyrodoznawstwie w ramach nowo\u017cytnej rewolucji naukowej.      <\/p>\n\n\n\n

Jonston zacytowa\u0142 tak\u017ce za autorami klasycznymi opis zwyczaj\u00f3w feniksa, kt\u00f3remu przypisywano tradycyjnie zdolno\u015b\u0107 do odradzania si\u0119 z w\u0142asnych popio\u0142\u00f3w, ale podwa\u017cy\u0142 od razu wiarygodno\u015b\u0107 podobnych historii (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Gniazdo wije z rzeczy pachn\u0105cych \u2013 cynamonu i wonnych ga\u0142\u0105zek \u2013 a gdy do\u0144 wchodzi, wystawia si\u0119 na promienie s\u0142oneczne, machaj\u0105c jednocze\u015bnie nieustannie skrzyd\u0142ami, by wznieci\u0107 ogie\u0144 i tak dokonuje samospalenia. Z jego popio\u0142\u00f3w rodzi si\u0119 za to piskl\u0119, jak m\u00f3wi\u0105 wszyscy, jak by to jednak mia\u0142o robi\u0107 \u2013 nie jest pewne (J. Jonston, Historiae naturalis de avibus libri VI…<\/em>, Amstelodami 1657, s. 152). <\/p>\n\n\n\n

Wielokrotnie wyra\u017cane przez Jonstona zw\u0105tpienie w wiarygodno\u015b\u0107 autor\u00f3w antycznych by\u0142o \u2013 co jest dzi\u015b jasne \u2013 ca\u0142kowicie uzasadnione. Pisz\u0105c w po\u0142owie XVII w. mia\u0142 on ju\u017c do czynienia ze znacznie wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 informacji ni\u017c jego poprzednicy. Podobne trudno\u015bci w odr\u00f3\u017cnianiu prawdy od legend mieli jednak wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mu autorzy opisuj\u0105cy faun\u0119 i flor\u0119 w innych zak\u0105tkach \u015bwiata, zw\u0142aszcza europejscy misjonarze w Chinach, kt\u00f3rzy propagowali na Zachodzie wiedz\u0119 o tym dalekim kraju. Micha\u0142 Boym (1612\u20131659), polski jezuita dzia\u0142aj\u0105cy w imperium Ming\u00f3w, opublikowa\u0142 w Wiedniu w 1656 traktat Flora <\/em>Sinensis<\/em> opisuj\u0105cy \u017cyj\u0105ce w Pa\u0144stwie \u015arodka zwierz\u0119ta i ro\u015bliny. Umie\u015bci\u0142 w nim tak\u017ce opis chi\u0144skiego feniksa, zwanego Fum Hoam <\/em>(fenghuang <\/em>\u9cf3\u51f0), fantastycznego ptaka z pradawnych opowie\u015bci i mit\u00f3w (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Jest w Chinach ptak niezwyk\u0142ej pi\u0119kno\u015bci, kt\u00f3ry, gdy uka\u017ce swe oblicze ludziom, staje si\u0119 zwiastunem nieszcz\u0119\u015bcia dla panuj\u0105cej dynastii. Gdy jest p\u0142ci m\u0119skiej, zwie si\u0119 Fum<\/em> (feng <\/em>\u9cf3), gdy za\u015b \u017ce\u0144skiej \u2013 Hoam <\/em>(huang<\/em> \u51f0). Gniazda wije w g\u00f3rach regionu Tan (w prowincji Leaotum <\/em>(Liaodong <\/em>\u907c\u6771) na granicy z Pekinem), a podobny jest z g\u0142owy do pawia. Pewien wiersz chi\u0144ski g\u0142osi, \u017ce \u201eramiona jego symbolizuj\u0105 cnot\u0119, skrzyd\u0142a \u2013 sprawiedliwo\u015b\u0107, podbrzusze \u2013 pos\u0142usze\u0144stwo, reszta za\u015b cia\u0142a \u2013 wierno\u015b\u0107\u201d. Zwierz\u0119 to niezwykle jest czcigodne, a gdy si\u0119 porusza, z przodu podobne jest nosoro\u017ccowi, z ty\u0142u za\u015b \u2013 jeleniowi, g\u0142ow\u0119 nosi jak smok, nogi za\u015b jak \u017c\u00f3\u0142w, ogon ma podobny do koguta, ale jego skrzyd\u0142a skrz\u0105 si\u0119 za to pi\u0119cioma kolorami najpi\u0119kniejszych ptak\u00f3w. Najwy\u017csi urz\u0119dnicy nosz\u0105 to zwierz\u0119 wyszyte na swych szatach z\u0142otymi ni\u0107mi jako symbol [swojej godno\u015bci \u2013 A.K.]. Jego wielko\u015b\u0107 nie przekracza dw\u00f3ch d\u0142oni (M. Boym, Flora Sinensis<\/em>, Viennae 1656, f. K2). <\/p>\n\n\n\n

Trudno jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy Boym uznawa\u0142 tego mitycznego ptaka za prawdziwego. Jego wygl\u0105d i zachowanie nie pokrywaj\u0105 si\u0119 zdecydowanie z europejskim feniksem, ale oba stworzenia \u0142\u0105cz\u0105 bez w\u0105tpienia fantastyczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci i pi\u0119kny wygl\u0105d, cho\u0107 pod wzgl\u0119dem zr\u00f3\u017cnicowania chi\u0144ski fenghuang<\/em> przerasta\u0142 zdecydowanie swojego zachodniego odpowiednika. Opis polskiego misjonarza zdradza jednocze\u015bnie, \u017ce mia\u0142 on pewne obeznanie w chi\u0144skiej literaturze \u2013 cytowany przez niego wiersz rzeczywi\u015bcie istnieje i jest jednym z klasycznych chi\u0144skich utwor\u00f3w poetyckich napisanych jeszcze w staro\u017cytno\u015bci (Ksi\u0119ga G\u00f3r i M\u00f3rz<\/em>; Shan hai jing <\/em>\u5c71\u6d77\u7d93), cho\u0107 przek\u0142ad Boyma nie jest bardzo wierny. <\/p>\n\n\n\n

Fum Hoam<\/em> otwiera list\u0119 zwierz\u0105t opisanych we Flora<\/em> Si<\/em>nensis <\/em>i z dzisiejszego punktu widzenia mo\u017ce si\u0119 wyda\u0107 zaskakuj\u0105ce, \u017ce to w\u0142a\u015bnie fantastyczne stworzenie autor zdecydowa\u0142 si\u0119 umie\u015bci\u0107 w traktacie jako pierwsze, mimo \u017ce pozosta\u0142e opisane przez niego istoty s\u0105 zdecydowanie prawdziwe. W przeciwie\u0144stwie do Jonstona, z rezerw\u0105 podchodz\u0105cego do staro\u017cytnych relacji o feniksach, Boym nie wyrazi\u0142 swojego pow\u0105tpiewania w chi\u0144skie legendy \u2013 nie by\u0142 by\u0107 mo\u017ce pewny, czy zwierz\u0119 to rzeczywi\u015bcie istnia\u0142o lub te\u017c s\u0105dzi\u0142, \u017ce zyska sobie w ten spos\u00f3b uwag\u0119 i ciekawo\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w, dla kt\u00f3rych Chiny by\u0142y niezwyk\u0142\u0105 krain\u0105 fantastycznych stworze\u0144 i zjawisk. Propaguj\u0105c wiedz\u0119 o faunie i florze Pa\u0144stwa \u015arodka chcia\u0142 bowiem Boym osi\u0105gn\u0105\u0107 jednocze\u015bnie inny cel \u2013 zyska\u0107 sobie przychylno\u015b\u0107 europejskich w\u0142adc\u00f3w mog\u0105cych wesprze\u0107 go w pozyskiwaniu armii potrzebnej do uratowania upadaj\u0105cego pod mand\u017curskim najazdem dworu cesarzy z dynastii Ming, kt\u00f3rym misjonarz s\u0142u\u017cy\u0142 w Chinach. <\/p>\n\n\n\n

Traktaty tak Jonstona, jak i Boyma, dowodz\u0105 przy tym, \u017ce budowanie nowo\u017cytnych klasyfikacji \u015bwiata zwierz\u0105t i ro\u015blin musia\u0142o obejmowa\u0107 jednocze\u015bnie rewizj\u0119 starszej wiedzy i pozyskiwanie nowej, czy to bezpo\u015brednio przez autor\u00f3w, czy to na podstawie relacji innych uczonych lub podr\u00f3\u017cnik\u00f3w. Lektura Historiae naturalis de avibus libri VI <\/em>i Flor<\/em>a Sin<\/em>ensis<\/em> ujawnia r\u00f3wnie\u017c, w jak skomplikowane konwencje systematyzowania informacji wci\u0105\u017c jeszcze uwik\u0142ani byli siedemnastowieczni badacze, opieraj\u0105c si\u0119 w du\u017cej mierze na wiedzy gromadzonej jeszcze od czas\u00f3w antycznych. Gdy w gr\u0119 wchodzi\u0142 opis gatunku nieznanego w europejskiej literaturze, odwo\u0142ywano si\u0119 niekiedy do tradycji kraju, z kt\u00f3rego mia\u0142 on pochodzi\u0107. Cytowana przez Boyma staro\u017cytna chi\u0144ska poezja, uwiarygadniaj\u0105ca przytaczane przez niego informacje, gra\u0142a podobn\u0105 rol\u0119, co stwierdzenia podawane za antycznymi europejskimi autorytetami, podwa\u017cane ju\u017c cz\u0119\u015bciowo przez nowo\u017cytnych autor\u00f3w. Ostatecznie fantastyczne istoty, takie jak feniks europejski, w kt\u00f3rego istnienie nie wierzy\u0142 Jonston, czy jego chi\u0144ski odpowiednik, opisywany we Flora Sine<\/em>nsis<\/em> jako egzotyczne stworzenie, znikn\u0119\u0142y z kompendi\u00f3w wiedzy o faunie w miar\u0119 rozwoju metodologii nauk przyrodniczych. <\/p>\n\n\n\n