{"id":552,"date":"2021-04-26T15:36:05","date_gmt":"2021-04-26T13:36:05","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=552"},"modified":"2021-05-13T23:16:26","modified_gmt":"2021-05-13T21:16:26","slug":"kura","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/26\/kura\/","title":{"rendered":"Kura"},"content":{"rendered":"\n

Ptaki z rodziny kurowatych (Phasianidae<\/em>), do kt\u00f3rej \u2013 obok kury domowej \u2013 nale\u017c\u0105 ba\u017canty i pawie, by\u0142y Europejczykom dobrze znane, cho\u0107 pewnych trudno\u015bci w klasyfikacji nastr\u0119cza\u0142y uczonym ich liczne odmiany wyst\u0119puj\u0105ce na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/strong><\/strong><\/h2>\n\n\n\n

W po\u015bwi\u0119conej klasyfikacji ptak\u00f3w ksi\u0119dze Historiae naturalis de avibus libri VI<\/em> Jana Jonstona (1603-1675), polskiego lekarza i znawcy historii naturalnej dzia\u0142aj\u0105cego w Lesznie pod patronatem Leszczy\u0144skich, poszczeg\u00f3lne gatunki zaliczane dzi\u015b do rodziny kurowatych zosta\u0142y rozdzielone i opisane w r\u00f3\u017cnych miejscach. Ich najwa\u017cniejszym przedstawicielem jest bez w\u0105tpienia gallus gallinaceus<\/em>, to\u017csamy z udomowionym kogutem, kt\u00f3rego doceniano od wiek\u00f3w za szczeg\u00f3ln\u0105 waleczno\u015b\u0107, poza oczywistymi korzy\u015bciami, jakie przynosi\u0142 b\u0119d\u0105c zwierz\u0119ciem gospodarskim (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Waleczno\u015b\u0107 jego znana jest wszystkim. Jej obraz, kt\u00f3rym Miltiades skutecznie zagrza\u0142 Grek\u00f3w do walki przeciw Persom, Sokrates wznieci\u0142 bojowego ducha w wodzu Ifikratesie, a Temistokles poruszy\u0142 swe wojska, prowadz\u0105c je przeciw perskiej armii, Pergamo\u0144czycy opiewali rokrocznie (J. Jonston, Historiae naturalis de avibus libri VI…<\/em>, Amstelodami 1657, s. 51). <\/p>\n\n\n\n

Powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na powy\u017csze przyk\u0142ady, Jonston nawi\u0105za\u0142 do d\u0142ugiej tradycji, kt\u00f3ra w kogucie widzia\u0142a symbol odwagi i wz\u00f3r dla \u017co\u0142nierzy. Literatura antyczna obfitowa\u0142a w podobne obrazy, a zacytowane przez polskiego uczonego historie znale\u017a\u0107 mo\u017cna przede wszystkim w spisywanych w staro\u017cytno\u015bci \u017cywotach wielkich m\u0119\u017c\u00f3w. I tak Diogenes Laertios, biograf filozof\u00f3w \u017cyj\u0105cy w III w. n.e., donosi\u0142 w swoim opisie czyn\u00f3w i pogl\u0105d\u00f3w Sokratesa, \u017ce m\u0119drzec ten natchn\u0105\u0142 wodza Ifikratesa do walki, wskazuj\u0105c mu koguty ate\u0144skiego golibrody Midiasa, kt\u00f3re dzielnie stawia\u0142y czo\u0142a kogutom innego mieszka\u0144ca polis, Kalliasa. To za Diogenesem Laertiosem \u2013 bezpo\u015brednio lub po\u015brednio (przez dzie\u0142a Ulissesa Aldrovandiego, przytaczaj\u0105cego te same historie) \u2013 cytowa\u0142 zapewne Jonston wspomniany przez siebie epizod z \u017cycia Sokratesa. Tymczasem wielkie dokonania armii Miltiadesa i Temistoklesa, dow\u00f3dc\u00f3w zas\u0142u\u017conych w wojnach z Persj\u0105, opiera\u0142y si\u0119 podobnie na zdolno\u015bciach oratorskich obu wodz\u00f3w, kt\u00f3rzy w swoich mowach wykorzystali koguta jako exemplum maj\u0105ce zagrzewa\u0107 \u017co\u0142nierzy do boju. <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 po\u015bwi\u0119cony ptakom tom historii naturalnej Jonstona jest zasadniczo dzie\u0142em systematyzuj\u0105cym dawn\u0105 i now\u0105 wiedz\u0119 z zakresu zoologii, opr\u00f3cz obserwacji czysto empirycznych jej autor przytacza cz\u0119sto legendy i opowie\u015bci zaczerpni\u0119te z autor\u00f3w klasycznych, umieszczaj\u0105c tym samym poszczeg\u00f3lne zwierz\u0119ta w kontek\u015bcie szerszych narracji kulturowych. Gromadzeniu i klasyfikacji wiedzy towarzyszy\u0142a w siedemnastym wieku praca polegaj\u0105ca na konfrontowaniu obserwacji empirycznych ze starszymi wiadomo\u015bciami, a autorytet autor\u00f3w antycznych pozostawa\u0142 wci\u0105\u017c najwa\u017cniejszym punktem odniesienia dla uczonych. Dzi\u0119ki temu wiele nowo\u017cytnych traktat\u00f3w zoologicznych jest wci\u0105\u017c zapisem kod\u00f3w symbolicznych, jakie towarzyszy\u0142y postrzeganiu wielu gatunk\u00f3w zwierz\u0105t. <\/p>\n\n\n\n

Na nieznane Europejczykom odmiany ptak\u00f3w z rodziny kurowatych natkn\u0105\u0142 si\u0119 w Chinach polski jezuita i misjonarz Micha\u0142 Boym (1612\u20131659), kt\u00f3ry opisywa\u0142 w swoim dziele Flora <\/em>Sinensis<\/em> (Wiede\u0144 1656) \u017cyj\u0105ce w Pa\u0144stwie \u015arodka ro\u015bliny i zwierz\u0119ta. Jego traktat zawiera wzmianki o a\u017c trzech stworzeniach, z jakimi spokrewniona mia\u0142a by\u0107 europejska kura domowa (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119, kt\u00f3re zwie si\u0119 po chi\u0144sku \u201edzik\u0105 kur\u0105\u201d [Ye ki<\/em>, tj. ye ji <\/em>\u91ce\u96de], ma niezwyk\u0142e upierzenie i wyborny smak, a wielko\u015b\u0107 zupe\u0142nie wyj\u0105tkow\u0105. Maj\u0105 Chi\u0144czycy tak\u017ce inne kury, kt\u00f3re nazywaj\u0105 Ciam-vi-ki<\/em> [najpewniej chang wei ji <\/em>\u9577\u5c3e\u96de]. Cechuj\u0105 je pi\u0119kne pi\u00f3ra, d\u0142ugie na sze\u015b\u0107 d\u0142oni, a spotka\u0107 mo\u017cna je w Cauli [Gaoli, \u9ad8\u9e97], to jest w Korei, a tak\u017ce prowincjach Hensy [Shanxi \u5c71\u897f] i Quansy [Guangxi \u5ee3\u897f]. S\u0105 te\u017c jeszcze inne, nazywane Toki [Tuoji <\/em>\u99dd\u96de], co znaczy \u201ewielb\u0142\u0105dzia kura\u201d, jako \u017ce garb maj\u0105 podobny do wielb\u0142\u0105da. G\u0142owa ich jest bia\u0142a i d\u0142ugo\u015bci czternastu d\u0142oni (M. Boym, Flora Sinensis<\/em>, Viennae 1656, f. K2). <\/p>\n\n\n\n

Relacja Boyma jest zastanawiaj\u0105ca, jakkolwiek bowiem pierwsze dwa opisane przez niego gatunki rzeczywi\u015bcie powi\u0105zane s\u0105 z kur\u0105 domow\u0105, dobrze znan\u0105 europejskim czytelnikom, trzeci ptak nale\u017cy do zupe\u0142nie innej rodziny. Jest nim stru\u015b (struthio camelus<\/em>), kt\u00f3rego polski misjonarz potraktowa\u0142 jako nale\u017c\u0105cego do tej samej klasy zwierz\u0105t.   <\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce pewien wp\u0142yw na t\u0119 decyzj\u0119 mia\u0142 j\u0119zyk chi\u0144ski, kt\u00f3rym Boym pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 w mowie i pi\u015bmie. Nazwy wszystkich wymienionych we Flo<\/em>ra Sin<\/em>ensis<\/em> ptak\u00f3w zaliczane s\u0105 w chi\u0144skim do jednej semantycznej kategorii \u2013 kur (lub drobiu, ji <\/em>\u96de), a poszczeg\u00f3lne gatunki rozr\u00f3\u017cnia si\u0119 za pomoc\u0105 odpowiednich przydawek. St\u0105d te\u017c, jak notuje autor kompendium, mo\u017cna by\u0142o w Pa\u0144stwie \u015arodka zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z \u201edzikimi kurami\u201d, \u201ekurami o d\u0142ugich ogonach\u201d i \u201ewielb\u0142\u0105dzimi kurami\u201d, cho\u0107 te ostatnie nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie podobne do tych pierwszych. W samych Chinach strusie, sprowadzane z Afryki, stanowi\u0142y zwierz\u0119ta egzotyczne i cenione by\u0142y ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j intryguj\u0105cy wygl\u0105d, imponuj\u0105ce upierzenie i jaja. Fakt jednak, \u017ce Boym zaliczy\u0142 wszystkie ze wspomnianych ptak\u00f3w do tej samej kategorii i wymieni\u0142 w swoim traktacie jednym tchem, stanowi interesuj\u0105cy dow\u00f3d na wp\u0142yw, jaki na jego klasyfikacj\u0119 \u015bwiata wywar\u0142 j\u0119zyk chi\u0144ski. Jakkolwiek bowiem wsp\u00f3\u0142czesne taksonomie opieraj\u0105 si\u0119 na znacznie bardziej obiektywnych przes\u0142ankach przy porz\u0105dkowaniu \u015bwiata zwierz\u0105t, dla dawnych Chi\u0144czyk\u00f3w, podobnie jak i Europejczyk\u00f3w, to j\u0119zykowa intuicja decydowa\u0142a cz\u0119sto o w\u0142\u0105czeniu danego stworzenia do konkretnego gatunku. <\/p>\n\n\n\n

Opis Boyma okaza\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 powodem niema\u0142ej konfuzji dla jego zachodnich czytelnik\u00f3w, takich jak Athanasius Kircher (1602\u20131680), niemieckiego jezuity i polihistora, autora popularnego kompendium China Illustrata<\/em> (Amsterdam 1667) podsumowuj\u0105cego relacje z Chin przes\u0142ane do Europy przez misjonarzy Towarzystwa Jezusowego. Z trzech r\u00f3\u017cnych ptak\u00f3w, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 we Flor<\/em>a Sine<\/em>nsis<\/em>, Kircher zrobi\u0142 jedno, nazywaj\u0105c je za Boymem Ye Ki<\/em>. Kompilowane napr\u0119dce kompendium polskiego misjonarza nie sprzyja\u0142o z pewno\u015bci\u0105 odpowiedniemu rozpoznaniu poszczeg\u00f3lnych gatunk\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

W nowo\u017cytnych klasyfikacjach \u015bwiata zwierz\u0119cego pojawia\u0142y si\u0119 zatem gatunki dobrze znane i takie, o kt\u00f3rych wiedza dociera\u0142a dopiero na Zach\u00f3d. Ta ostatnia okoliczno\u015b\u0107 utrudnia\u0142a w\u0142a\u015bciw\u0105 identyfikacj\u0119 i systematyzacj\u0119, zw\u0142aszcza gdy za podzia\u0142em i strukturyzacj\u0105 informacji sta\u0142y przyzwyczajenia j\u0119zykowe. Co jednak szczeg\u00f3lnie ciekawe, kontakty Europejczyk\u00f3w z innymi kulturami, cho\u0107 nierzadko burzliwe, skutkowa\u0142y niekiedy przenoszeniem kategorii poznawczych pomi\u0119dzy cywilizacjami. Mog\u0142o si\u0119 zatem zdarzy\u0107, \u017ce kura sta\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 blisk\u0105 krewn\u0105 strusia, czego dow\u00f3d stanowi zacytowany wy\u017cej opis z F<\/em>lora Si<\/em>nensis<\/em> Micha\u0142a Boyma. <\/p>\n\n\n\n