{"id":556,"date":"2021-04-26T15:39:42","date_gmt":"2021-04-26T13:39:42","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=556"},"modified":"2021-05-13T23:12:19","modified_gmt":"2021-05-13T21:12:19","slug":"szarancza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/26\/szarancza\/","title":{"rendered":"Szara\u0144cza"},"content":{"rendered":"\n

Szara\u0144cza (Locusta<\/em>), nawiedzaj\u0105ca cz\u0119sto kraje Azji i Afryki, a tak\u017ce wyruszaj\u0105ca na d\u0142ugie w\u0119dr\u00f3wki a\u017c do granic Europy, stanowi\u0142a niegdy\u015b jednego z najniebezpieczniejszych szkodnik\u00f3w upraw. Jej wygl\u0105dowi, zwyczajom i nieszcz\u0119\u015bciom, jakie powodowa\u0142a, nowo\u017cytni autorzy po\u015bwi\u0119cali w swoich traktatach bardzo du\u017co uwagi.<\/strong>\u00a0<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Roje szara\u0144czy, pustosz\u0105ce wszystkie uprawy na swojej drodze, stanowi\u0142y dla mieszka\u0144c\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej widok przera\u017caj\u0105cy. Cho\u0107 od dziesi\u0119cioleci przedstawiciele rodzaju Locusta<\/em> nie pojawiaj\u0105 si\u0119 ju\u017c w Polsce, ich naloty opisywano regularnie ju\u017c od \u015bredniowiecza. Nowo\u017cytni uczeni wyr\u00f3\u017cniali liczne odmiany owad\u00f3w zaliczanych dzi\u015b do rodzaju Locusta<\/em>, charakteryzuj\u0105ce si\u0119 r\u00f3\u017cn\u0105 budow\u0105 skrzyde\u0142, wielko\u015bci\u0105 czy kolorem. Przede wszystkim jednak notowali, jak wielkie zniszczenia i straty nios\u0142o ze sob\u0105 pojawienie si\u0119 chmary szara\u0144czy w r\u00f3\u017cnych miejscach i czasach (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Istniej\u0105 o niej [szara\u0144czy \u2013 A.K.] liczne \u015bwiadectwa historyczne, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych s\u0105 i szczeg\u00f3lnie pami\u0119tne. Jak podaje Julius Obsequens, Roku Pa\u0144skiego 591 sprowadzi\u0142a ona na brzegi zniszczonej i zmorzonej Italii tak\u0105 plag\u0119 z Afryki, \u017ce \u015bmier\u0107 w jej wyniku ponios\u0142o 800 000 ludzi. Gdy w roku 874 pustoszy\u0142a Gali\u0119, mia\u0142a sze\u015b\u0107 ko\u0144czyn i uzbrojona by\u0142a w dwa rz\u0119dy niezwykle twardych z\u0119b\u00f3w. Wodzowie wys\u0142ani dzie\u0144 wcze\u015bniej mierzyli na ni\u0105 zamki warowne. Przemieszcza\u0142a si\u0119 za dnia, pokonuj\u0105c za ka\u017cdym razem cztery lub pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy krok\u00f3w. Poch\u0142oni\u0119ta w Brytanii przez morze, a wkr\u00f3tce odepchni\u0119ta od brzegu, wywo\u0142a\u0142a ogromn\u0105 zaraz\u0119. W roku 1542 nie mia\u0142a z pocz\u0105tku skrzyde\u0142, z czasem jednak wyros\u0142y jej podw\u00f3jne, a wkr\u00f3tce \u2013 poczw\u00f3rne. W roku 1543, w Lukanii tak cz\u0119sto nawiedza\u0142a pola, \u017ce nazbierawszy si\u0119, przekracza\u0142a w wysoko\u015bci jeden \u0142okie\u0107 (J. Jonston, Historiae naturalis de insectis libri III<\/em>, de serpentibus, draconibus libri II…<\/em>, Francofurti ad Moenum 1653, s. 61). <\/p>\n\n\n\n

Powy\u017cszy cytat, pochodz\u0105cy z dzie\u0142a Historiae naturalis de insectis libri III<\/em> Jana Jonstona (1603\u20131675), polskiego przyrodoznawcy szkockiego pochodzenia, stanowi dobitny dow\u00f3d traumy, jaka towarzyszy\u0142a spustoszeniom wywo\u0142anym przez plagi szara\u0144czy. L\u0119k przed tym owadem towarzyszy\u0142 kulturze europejskiej ju\u017c od czas\u00f3w biblijnych, ale \u2013 jak dowodz\u0105 przytoczone przez autora przyk\u0142ady z szesnastego stulecia \u2013 nie zmniejszy\u0142 si\u0119 on wcale w epoce nowo\u017cytnej. <\/p>\n\n\n\n

Historie zacytowane przez Jonstona za wcze\u015bniejszymi uczonymi i kronikarzami pos\u0142u\u017cy\u0107 mog\u0105 jednocze\u015bnie za ilustracj\u0119 sposobu, w jaki spisywano w wieku XVII historie naturalne poszczeg\u00f3lnych gatunk\u00f3w. Nowo\u017cytne traktaty przyrodoznawcze nie ogranicza\u0142y si\u0119 bowiem wy\u0142\u0105cznie do systematyzacji i charakteryzacji poszczeg\u00f3lnych wyr\u00f3\u017cnianych przez badaczy zwierz\u0105t. Przeciwnie \u2013 ich celem by\u0142o przewa\u017cnie zakre\u015blenie znanych dziej\u00f3w danego stworzenia, a cennego materia\u0142u \u017ar\u00f3d\u0142owego dostarcza\u0142y uczonym przede wszystkim dzie\u0142a antyczne i \u2013 w mniejszym stopniu \u2013 p\u00f3\u017aniejsze wzmianki w kompendiach pochodz\u0105cych z innych epok. Studia nad traktatem Jonstona pozwalaj\u0105 zatem nie tylko wnikn\u0105\u0107 w siedemnastowieczne postrzeganie \u015bwiata zwierz\u0119cego, lecz tak\u017ce prze\u015bledzi\u0107 histori\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w danego gatunku z cz\u0142owiekiem. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki kronikarskim ambicjom nowo\u017cytne dzie\u0142a przyrodoznawcze pe\u0142ni\u0105 kilka funkcji jednocze\u015bnie: zar\u00f3wno systematyzuj\u0105 i klasyfikuj\u0105 wiedz\u0119 na temat znanej autorom fauny, jak i odmalowuj\u0105 panoram\u0119 jej kontakt\u00f3w z lud\u017ami. Kontakt\u00f3w, dodajmy, niejednokrotnie burzliwych, jak dowodz\u0105 przywo\u0142ane w Historiae naturalis de insectis libri <\/em>opowie\u015bci o strachu i cierpieniu, jakie towarzyszy\u0142y nadej\u015bciu szara\u0144czy. <\/p>\n\n\n\n

Jonston nie by\u0142 jednak jedynym polskim autorem, kt\u00f3ry rozpisywa\u0142 si\u0119 szeroko o nieszcz\u0119\u015bciach sprowadzanych przez te owady. Polski jezuita i przyrodoznawca Gabriel Rz\u0105czy\u0144ski (1664\u20131737), pisz\u0105cy kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b charakteryzowa\u0142 szara\u0144cz\u0119 w swoim traktacie Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum<\/em>: <\/p>\n\n\n\n

Locustae<\/em>, po niemiecku Heuschrecken, po naszemu Szara\u0144cza, s\u0105 owadami po\u017ceraj\u0105cymi plony i tym podobne, a tak\u017ce wypalaj\u0105cymi ziemi\u0119 sam\u0105 sw\u0105 \u015blin\u0105 i dotkni\u0119ciem. Maj\u0105 sze\u015b\u0107 n\u00f3g i cztery skrzyd\u0142a upstrzone licznymi czarniawymi plamkami, kt\u00f3re prosty lud bierze za litery. Cechuje je silny i twardy j\u0119zyk, a tak\u017ce z\u0119by po obu stronach, kt\u00f3rymi jedz\u0105, chrz\u0119szcz\u0105c okropnie. [\u2026] Zrodziwszy si\u0119 dopiero co z bagien Meotydy czy innego miejsca s\u0105 ma\u0142e i czarniawe, a brak n\u00f3g zmusza je do pe\u0142zania. Ich mnogo\u015b\u0107 jest za\u015b zdumiewaj\u0105ca, gdy w bojowym szyku przelatuj\u0105 nad jakim\u015b regionem niczym chmura lub jak mg\u0142a osiadaj\u0105 w jakim\u015b miejscu. <\/p>\n\n\n\n

Nie\u0142atwo oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce nowo\u017cytni autorzy, tacy jak Jonston czy Rz\u0105czy\u0144ski, z niejak\u0105 przyjemno\u015bci\u0105 opisywali w szczeg\u00f3\u0142ach wygl\u0105d i \u201euzbrojenie\u201d szara\u0144czy, co rusz przywo\u0142uj\u0105c obraz przera\u017caj\u0105cej chmury insekt\u00f3w kr\u0105\u017c\u0105cych ponad polami i przemierzaj\u0105cych ogromne dystanse w kr\u00f3tkim czasie. Jakkolwiek pierwszy z autor\u00f3w przedstawi\u0142 chronologi\u0119 co bardziej nieszcz\u0119\u015bliwych konfrontacji szara\u0144czy z mieszka\u0144cami Europy Zachodniej, drugi odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do polskiej historiografii, odnotowuj\u0105c podobne historie o spustoszeniach, jakie pozostawia\u0142o po sobie to stworzenie (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Jan D\u0142ugosz podaje w swojej kronice, \u017ce w roku 1086 nasz\u0142y Ru\u015b ogromne ilo\u015bci szara\u0144czy po\u017ceraj\u0105cej wszelkie plony. Taka za\u015b jej moc nawiedzi\u0142a Polsk\u0119 w roku 1334, wed\u0142ug Brietiusa, \u017ce lataj\u0105c zas\u0142ania\u0142a oczom \u015bmiertelnych s\u0142o\u0144ce, a na ziemi zalega\u0142a takimi warstwami, \u017ce wy\u017csza by\u0142a nad ko\u0144skie kopyta. Spustoszy\u0142a wszystko i sprowadzi\u0142a okrutny g\u0142\u00f3d. [\u2026] W roku 1475, jak podaje Maciej Miechowita, w ziemi \u0142\u0119czyckiej i sieradzkiej, a tak\u017ce na Mazowszu, pojawi\u0142a si\u0119 szara\u0144cza d\u0142ugo\u015bci palca ludzkiego o \u0142bach niczym nietoperz. Zaleg\u0142a przestrze\u0144 trzech mil d\u0142ugo\u015bci i p\u00f3\u0142torej mili szeroko\u015bci, a tak g\u0119sto, \u017ce ledwie si\u0119 przez ni\u0105 przedziera\u0142y promienie s\u0142oneczne. Gdzie osiad\u0142a, tam po\u017cera\u0142a owoce i drzewa, nie zostawiaj\u0105c na ziemi nic poza brudnym gnojem. W roku 1527 gwa\u0142towniejszy wiatr przyni\u00f3s\u0142 z Turcji roje szara\u0144czy z\u0142otego i siwego koloru o poczw\u00f3rnych skrzyd\u0142ach. Tako\u017c w roku 1536 wiatr znad Morza Czarnego takie przywia\u0142 stada szara\u0144czy na Podole, \u017ce po\u017car\u0142y wszystko w promieniu dwudziestu mil [\u2026] (G. Rz\u0105czy\u0144ski, Historia naturalis curiosa Regni Poloniae.<\/em>.., Sandomiriae 1721, s. 258-259).  <\/p>\n\n\n\n

Szara\u0144cza nawiedza\u0142a zatem r\u00f3wnie\u017c tereny dawnej Polski, niszcz\u0105c wszystko na swojej drodze. A jednak szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce s\u0105 zw\u0142aszcza ostatnie informacje podawane przez Rz\u0105czy\u0144skiego, kt\u00f3re plagi tych owad\u00f3w wi\u0105za\u0142 z wiatrem wiej\u0105cym ze wschodu, zw\u0142aszcza z ziem znajduj\u0105cych si\u0119 pod panowaniem osma\u0144skim. Jakkolwiek owady z rodzaju locusta<\/em>, a zw\u0142aszcza jedyny reprezentuj\u0105cy go gatunek \u2013 szara\u0144cza w\u0119drowna (locusta migratoria<\/em>) \u2013 rzeczywi\u015bcie pochodz\u0105 najpewniej z teren\u00f3w Azji, dla mieszka\u0144c\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej stawa\u0142y si\u0119 one znacznie szerszym symbolem tureckiego zagro\u017cenia, kt\u00f3re z\u0142owrogi wiatr nawiewa\u0142 od strony Morza Czarnego. <\/p>\n\n\n\n

Historia szara\u0144czy, a zw\u0142aszcza jej kontakt\u00f3w z cz\u0142owiekiem, zgodnie z opisami, kt\u00f3re przedstawiali swoim czytelnikom nowo\u017cytni autorzy, by\u0142a zatem histori\u0105 nie tyle ciekawo\u015bci, co strachu. Trudno uzna\u0107 przedstawicieli rodzaju locusta<\/em> za stworzenia egzotyczne, a je\u015bli ich pojawieniu si\u0119 towarzyszy\u0142a fascynacja, wi\u0105za\u0142a si\u0119 ona raczej z poczuciem makabry, jaka otacza plagi i katastrofy naturalne ani\u017celi przyjemno\u015bci\u0105. Jednocze\u015bnie na niesione przez niekt\u00f3re gatunki zwierz\u0105t spustoszenia nak\u0142ada\u0142y si\u0119 z\u0142o\u017cone kody kulturowe i wyobra\u017ania zbiorowa, stereotypowo i negatywnie podchodz\u0105ca nie tylko do zwierz\u0105t, lecz tak\u017ce innych ludzi, jak w traktacie Rz\u0105czy\u0144skiego, kt\u00f3ry w pojawieniu si\u0119 roju owad\u00f3w dostrzega\u0142 dzia\u0142anie wiej\u0105cych znad ziem tureckich wiatr\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n