{"id":562,"date":"2021-04-26T15:45:50","date_gmt":"2021-04-26T13:45:50","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=562"},"modified":"2021-05-13T23:05:19","modified_gmt":"2021-05-13T21:05:19","slug":"wiewiorka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/26\/wiewiorka\/","title":{"rendered":"Wiewi\u00f3rka"},"content":{"rendered":"\n

Opis zwyczaj\u00f3w i wygl\u0105du pospolitej wiewi\u00f3rki (Sciurus<\/em>), powszechnej przecie\u017c w europejskich lasach, stanowi\u0142 pewne wyzwanie dla nowo\u017cytnych uczonych, kt\u00f3rych kontakt z r\u00f3\u017cnymi podobnymi gatunkami wyst\u0119puj\u0105cymi w innych miejscach globu skutecznie utrudnia\u0142 stworzenie odpowiedniej systematyki.<\/strong>\u00a0<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Nowo\u017cytni uczeni porz\u0105dkuj\u0105cy \u015bwiat zwierz\u0119cy i d\u0105\u017c\u0105cy do osi\u0105gni\u0119cia sp\u00f3jnej klasyfikacji czerpali niejednokrotnie z relacji podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, kt\u00f3rych cenne opowie\u015bci o stworzeniach zasiedlaj\u0105cych inne kraje i kontynenty stanowi\u0142y cz\u0119sto jedyny spos\u00f3b, by je sobie wyobrazi\u0107 i w\u0142\u0105czy\u0107 do powstaj\u0105cego na Zachodzie systemu wiedzy. Zdarza\u0142o si\u0119 jednak\u017ce, \u017ce zwierz\u0119cy przedstawiciele dobrze znanych Europejczykom gatunk\u00f3w, cz\u0119sto opisywanych w bestiariuszach i kompendiach, r\u00f3\u017cnili si\u0119 od swoich odpowiednik\u00f3w napotykanych w innych miejscach globu, utrudniaj\u0105c odpowiedni\u0105 identyfikacj\u0119, a informacje uzyskane od podr\u00f3\u017cnik\u00f3w nie zawsze wyja\u015bnia\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci. Taki w\u0142a\u015bnie los spotka\u0142 wiewi\u00f3rk\u0119 i jej liczne odmiany. <\/p>\n\n\n\n

Znalaz\u0142a ona rzecz jasna miejsce w Historiae naturalis de quadrupedibus libri <\/em>(Amsterdam 1657) Jana Jonstona (1603\u20131675), polskiego uczonego szkockiego pochodzenia i autora kompendi\u00f3w historii naturalnej, kt\u00f3ry rozpisywa\u0142 si\u0119 szeroko nie tylko nad wygl\u0105dem czy zachowaniem wiewi\u00f3rki, lecz tak\u017ce licznymi nazwami i okre\u015bleniami, pod jakimi znana by\u0142a w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach. Podj\u0105\u0142 on r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3b\u0119 zaklasyfikowania jej do konkretnego rodzaju zwierz\u0105t (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Oppianus [Jonston ma tu na my\u015bli Pseudo-Oppiana, zwanego Oppianem z Apamei], \u017cyj\u0105cy w czasach cezara Antoninusa [Karakalli], by\u0142 pierwszym, kt\u00f3ry nazwa\u0142 to stworzonko Sciurus<\/em>. Imi\u0119 jego wywodzi si\u0119 najpewniej ze s\u0142owa skia<\/em>, to znaczy \u201ecie\u0144\u201d i oura<\/em>, \u201eogon\u201d, bowiem ma ono sobie z cienia czyni\u0107 ogon. Zwie si\u0119 i ippchros kai kamouchros <\/em>albo te\u017c apotou kampiun<\/em>, zginaj\u0105c bowiem cia\u0142o przy siedzeniu wznosi ogon na plecy. Niekt\u00f3rzy nazywaj\u0105 j\u0105 te\u017c ileion<\/em>, a nazwa ta znaczy tyle, co popielica. Niekt\u00f3rzy pisarze \u0142aci\u0144scy wo\u0142ali j\u0105 sciurus<\/em>, inni nitela<\/em>, jak stoi w starym glosariuszu, od wspinania si\u0119, jako \u017ce wdrapuje si\u0119 na drzewa. Pochodzi z rodzaju myszy (J. Jonston, Historiae naturalis de quadrupedibus, <\/em>Amstelodami 1657, s. 113). <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 poetyckie nazwy, kt\u00f3re staro\u017cytni wymy\u015blali dla wiewi\u00f3rki, pobudza\u0142y bez w\u0105tpienia wyobra\u017ani\u0119 siedemnastowiecznych czytelnik\u00f3w podobnie jak dzisiejszych, to w\u0142a\u015bnie ostatnia podana przez Jonstona informacja zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119. Dla nowo\u017cytnych uczonych wiewi\u00f3rka spokrewniona by\u0142a bowiem z mysz\u0105, a w\u0142a\u015bciwie nale\u017ca\u0142a do tego samego rodzaju. Podobn\u0105 intuicj\u0119, zwi\u0105zan\u0105 bez w\u0105tpienia z wygl\u0105dem obu gryzoni, mieli uczeni po drugiej stronie globu \u2013 w czasach, gdy polski humanista tworzy\u0142 swoje kompendium, chi\u0144scy autorzy zajmuj\u0105cy si\u0119 klasyfikacj\u0105 zwierz\u0105t zaliczali wiewi\u00f3rki do kategorii \u201emyszy\u201d (shu<\/em>, \u9f20), pod\u0105\u017caj\u0105c za chi\u0144sk\u0105 nazw\u0105 tego stworzenia, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna prze\u0142o\u017cy\u0107 dos\u0142ownie na j\u0119zyk polski jako \u201esosnowa\u201d (lub mo\u017ce \u2013 \u201esosienna\u201d) mysz (song shu<\/em>, \u677e\u9f20). W swojej encyklopedii Qian que ju lei<\/em> shu <\/em>(\u6f5b\u78ba\u5c45\u985e\u66f8), spisanej w pocz\u0105tkach XVII w., chi\u0144ski uczony Chen Renxi (\u9673\u4ec1\u932b, ok. 1581\u2013ok. 1636) wymieni\u0142 kilkana\u015bcie r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w \u201emyszy\u201d, do kt\u00f3rych zaliczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u201esosnow\u0105 mysz\u201d, a wi\u0119c wiewi\u00f3rk\u0119. Podobnie czynili te\u017c wcze\u015bniejsi chi\u0144scy badacze \u015bwiata zwierz\u0105t \u2013 lekarz Li Shizhen (1518\u20131593), autor popularnego kompendium medycznego zatytu\u0142owanego Ben cao gang mu<\/em>, traktowa\u0142 wiewi\u00f3rki jako gatunek \u201emyszy\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Ze zwierz\u0119tami tymi zetkn\u0105\u0142 si\u0119 w Chinach polski jezuita Micha\u0142 Boym (1612\u20131659), jeden z europejskich misjonarzy dzia\u0142aj\u0105cych na cesarskim dworze Ming\u00f3w. W swoim dziele Flora <\/em>Sin<\/em>ensis <\/em>(Wiede\u0144 1656), opisuj\u0105cym napotkane w Pa\u0144stwie \u015arodka ro\u015bliny i zwierz\u0119ta, scharakteryzowa\u0142 chi\u0144sk\u0105 \u201ewiewi\u00f3rk\u0119\u201d nast\u0119puj\u0105co (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119 Sum Xu<\/em> [tj. song shu<\/em>, \u677e\u9f20, \u201esosnowa mysz\u201d] napotka\u0107 mo\u017cna w Chinach, jest koloru \u017c\u00f3\u0142tego i czarnego, a wygl\u0105d ma niezwykle pi\u0119kny. Chi\u0144czycy oswajaj\u0105 je, a szyj\u0119 przyzdabiaj\u0105 mu srebrem. \u0141apie myszy niezwykle zr\u0119cznie (M. Boym, Flora Sinensis<\/em>, Viennae 1656, f. L2). <\/p>\n\n\n\n

Opis Boyma, jakkolwiek zwi\u0119z\u0142y i tajemniczy, zainteresowa\u0142 wielu innych europejskich autor\u00f3w, kt\u00f3rzy powtarzali jego s\u0142owa o niezwykle popularnym w Chinach zwierz\u0119ciu, kt\u00f3re mieszka\u0144cy tego dalekiego kraju udomowili, przystrajali w srebrne obro\u017ce i wykorzystywali do \u0142apania myszy. Athanasius Kircher, autor poczytnego kompendium wiedzy o Chinach zatytu\u0142owanego China Illustrata <\/em>(Amsterdam 1667), niemal s\u0142owo w s\u0142owo cytowa\u0142 polskiego jezuit\u0119 (t\u0142umaczenie A.K.): <\/p>\n\n\n\n

Jest to zwierz\u0119 domowe, zwane Sum xu<\/em>, niepodobne wcale do kota, czarnego, a niekiedy i \u017c\u00f3\u0142tego koloru, o wspania\u0142ym futrze. Chi\u0144czycy oswajaj\u0105 je, a na szyi zapinaj\u0105 mu srebrne obr\u00f3\u017cki. Niezwykle ch\u0119tnie poluje na myszy (A. Kircher, China Illustrata<\/em>, Amstelodami 1667, s. 194). <\/p>\n\n\n\n

Niemniej identyfikacja zwierz\u0119cia, kt\u00f3re Boym nazwa\u0142 Sum Xu<\/em>, jako wiewi\u00f3rki, zgodnie z dzisiejszym znaczeniem tego chi\u0144skiego s\u0142owa, budzi wiele w\u0105tpliwo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy. Je\u015bli zestawi\u0107 jej charakterystyk\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesnym mu przecie\u017c opisem z Historiae naturalis de quadrupedibus <\/em>Jonstona zacytowanym powy\u017cej, wida\u0107 wyra\u017anie r\u00f3\u017cnic\u0119 w zachowaniu, a zw\u0142aszcza zwyczajach \u017cywieniowych obu zwierz\u0105t. Europejskie wiewi\u00f3rki, dobrze znane zachodnim autorom, by\u0142y znacznie mniejsze i \u017cywi\u0142y si\u0119 przede wszystkim \u017co\u0142\u0119dziami, podobnie jak ich wsp\u00f3\u0142czesne odpowiedniczki, czemu s\u0142u\u017cy\u0142a tak\u017ce odpowiednia budowa cia\u0142a: <\/p>\n\n\n\n

Maj\u0105 d\u0142u\u017csze dolne z\u0119by i jelito \u015blepe, kt\u00f3re odpowiada wielko\u015bci\u0105 \u017co\u0142\u0105dkowi. Spotyka si\u0119 na wsz\u0119dzie, a najwi\u0119cej w regionach p\u00f3\u0142nocnych, gdzie cechuje je pi\u0119kniejsze ubarwienie. \u017bywi\u0105 si\u0119 za\u015b owocami, kasztanami, orzechami laskowymi, bukowymi, sosnowymi, a tak\u017ce \u017co\u0142\u0119dziami, latem za\u015b gromadz\u0105 jedzenie na zim\u0119 w jamach. Parz\u0105 si\u0119 na wiosn\u0119, wij\u0105c sobie gniazda po\u015br\u00f3d najwy\u017cszych ga\u0142\u0119zi i ga\u0142\u0105zek drzew (J. Jonston, Historiae naturalis de quadrupedibus, <\/em>Amstelodami 1657, s. 113). <\/p>\n\n\n\n

Opis Jonstona nie straci\u0142 zatem znacznie na warto\u015bci i pasuje doskonale do wiewi\u00f3rek spotykanych w Europie do dzi\u015b \u2013 nie odpowiada jednak wcale opisowi \u201esosnowej myszy\u201d z Flo<\/em>ra Sine<\/em>nsis<\/em> Boyma. Jonston nie m\u00f3g\u0142 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z traktatem polskiego misjonarza, trudno wi\u0119c stwierdzi\u0107, jak zaklasyfikowa\u0142by opisane w nim stworzenie, cho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 wyrazi\u0142by nim zainteresowanie, jako \u017ce w swoim dziele zawar\u0142 te\u017c odmiany wiewi\u00f3rek pochodz\u0105ce z Meksyku i opatrywane terminami zaczerpni\u0119tymi z azteckiego j\u0119zyka nahuatl. Inni siedemnastowieczni autorzy niekoniecznie identyfikowali tajemnicze zwierz\u0119 Sum Xu<\/em> z dzie\u0142a Boyma jako wiewi\u00f3rk\u0119 \u2013 fakt, \u017ce sam misjonarz nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na przek\u0142ad jej chi\u0144skiej nazwy na \u0142acin\u0119, co czyni\u0142 wielokrotnie w przypadku innych zwierz\u0105t opisanych we Flora Si<\/em>nensis<\/em>, mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107, \u017ce nie by\u0142 do ko\u0144ca pewien, z jakim rodzajem \u201emyszy\u201d mia\u0142 do czynienia i czy by\u0142a ona zwi\u0105zana z jakimkolwiek znanym polskiemu czytelnikowi zwierz\u0119ciem. <\/p>\n\n\n\n

Trudno\u015bci z odpowiedni\u0105 klasyfikacj\u0105 wiewi\u00f3rki i opisanego przez Micha\u0142a Boyma Sum Xu<\/em> ilustruj\u0105 doskonale wyzwania, z jakimi mierzyli si\u0119 cz\u0119sto autorzy tworz\u0105cy nowo\u017cytne systemy klasyfikacji \u015bwiata zwierz\u0119cego. Nap\u0142ywaj\u0105ce z wielu stron \u015bwiata opisy i ilustracje nieznanych w Europie stworze\u0144 musia\u0142y zosta\u0107 uwzgl\u0119dnione w kompendiach, ale utrudnia\u0142y jednoznaczn\u0105 kategoryzacj\u0119 i kojarzenie ze sob\u0105 pokrewnych gatunk\u00f3w. Z dzisiejszej perspektywy kwest\u0119 identyfikacji utrudnia tak\u017ce dystans czasowy, nowoczesne przyzwyczajenia czasowe i odmienna systematyka \u015bwiata zwierz\u0119cego. Trudno zatem jednoznacznie ustali\u0107, czy europejska wiewi\u00f3rka, opisana przez Jonstona jako rodzaj myszy, spokrewniona by\u0142a z tajemniczym Sum Xu<\/em> z Flora<\/em> Sinensi<\/em>s<\/em> Micha\u0142a Boyma, cho\u0107 jej wsp\u00f3\u0142czesna chi\u0144ska nazwa sugeruje, \u017ce i ona mog\u0142a by\u0107 wiewi\u00f3rk\u0105.<\/p>\n\n\n\n