{"id":567,"date":"2021-04-26T16:02:04","date_gmt":"2021-04-26T14:02:04","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=567"},"modified":"2021-05-13T22:56:35","modified_gmt":"2021-05-13T20:56:35","slug":"tur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/26\/tur\/","title":{"rendered":"Tur"},"content":{"rendered":"\n

Tur zwany Urus<\/em>, Taurus Bison<\/em> stanowi\u0142, obok \u017cubra, gatunek reprezentacyjny dla polskiej fauny. Polowanie na to zwierz\u0119 budzi\u0142o wielkie emocje, a mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego pokonania jawi\u0142a si\u0119 jako tryumf m\u0119stwa i egzamin prawdziwej waleczno\u015bci. To przekonanie doprowadzi\u0142o do tego, \u017ce tury ju\u017c w XVII wieku ca\u0142kowicie wygin\u0119\u0142y.<\/strong>\u00a0<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Krzysztof Kluk (1739-1796), ksi\u0105dz i przyrodnik, badaj\u0105cy g\u0142\u00f3wnie rejon Podlasia i Mazowsza, w swojej pracy Zwierz\u0105t Domowych i Dzikich, Osobliwie Kraiowych, Historyi Naturalney Pocz\u0105tki<\/em>, wydanej w 1779 roku w Warszawie w cz\u0119\u015bci pierwszej O zwierz\u0119tach ss\u0105cych<\/em> tak go opisuje: <\/p>\n\n\n\n

Tur [\u2026] iest podobnie\u017c [jak \u017cubr] z rodzaju wo\u0142\u00f3w dzikich. Historycy naturalni si\u0119 iednostajnie na to zgadzaj\u0105, \u017ce si\u0119 u nas w Podolskich i Ruskich puszczach znajduje. Ja ani sam o tym wiem, ani si\u0119 od kogo o nich dowiedzie\u0107 mog\u0142em. Wiem tylko o nazwisku czego\u015b na Rusi mniemanego podobnego Turowi [\u2026] (K. Kluk, Zwierz\u0105t Domowych i Dzikich…,<\/em> Warszawa 1779, s. 350). <\/p>\n\n\n\n

Jak wida\u0107 obecno\u015b\u0107 tur\u00f3w by\u0142a tak\u017ce przez samego Kluka kwestionowana \u2013 i s\u0142usznie, poniewa\u017c w jego czasach zwierz\u0119ta te ju\u017c nie \u017cy\u0142y, a jedynie legenda podtrzymywa\u0142a barwn\u0105 opowie\u015b\u0107 o ich niezwyk\u0142ej dziko\u015bci. Jak napisa\u0142 dalej jezuita: <\/p>\n\n\n\n

[\u2026] iest Zwierz bardzo srogi, i rogami zabiia, wielko\u015bci Bawo\u0142a. Na szyi, karku, a\u017c do \u0142opatkow ma mi\u0119kkie, i d\u0142ugie w\u0142osy, kt\u00f3re mu z g\u0142owy na czole wisz\u0105: pod szczek\u0105 iest d\u0142uga broda, rogi krzywe, nie wielkie, ku g\u0142owie nakrzywione, ku uszom nawr\u00f3cone, czasem i przednie nogi mai\u0105 by\u0107 kud\u0142ate. Oczy s\u0105 wielkie, ogniste, dzikie, wypuk\u0142e i dziko\u015b\u0107 Zwierza wyra\u017cai\u0105 (K. Kluk, Zwierz\u0105t Domowych i Dzikich…,<\/em> Warszawa 1779, s. 350). <\/p>\n\n\n\n

Jasno wynika z tego opisu, \u017ce Krzysztof Kluk nie przedstawi\u0142 wcale tura, a w\u0142a\u015bnie \u017cubra. Zwierz\u0119ta te cz\u0119sto by\u0142y ze sob\u0105 mylone. Oba kojarzono w Europie powszechnie z Rzecz\u0105pospolit\u0105, oba by\u0142y pot\u0119\u017cne i dzikie, jednak nie do ko\u0144ca zdawano sobie spraw\u0119 z r\u00f3\u017cnic w ich wygl\u0105dzie. Nawet najdoskonalsi historycy natury, jak Konrad Gessner, cz\u0119sto pope\u0142niali ten b\u0142\u0105d. Na ten sam problem zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Gustaw Loisel. W swojej Histoire des m\u00e9nageries de l\u2018Antiquit\u00e9 a nos jours<\/em>, wydanej na pocz\u0105tku XX wieku, analizowa\u0142 popularn\u0105 w Rzeczypospolitej w okresie nowo\u017cytnym hodowl\u0119 tur\u00f3w i \u017cubr\u00f3w. By\u0142y one wraz z nied\u017awiedziami, zdaniem historyka, najistotniejszymi elementami staropolskich kolekcji zwierz\u0105t. <\/p>\n\n\n\n

Tury wygl\u0105da\u0142y inaczej od \u017cubr\u00f3w. Nale\u017ca\u0142y do rodziny wo\u0142owatych i by\u0142y przodkami wielu gatunk\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego byd\u0142a hodowlanego. Mia\u0142y oko\u0142o trzech metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, a w k\u0142\u0119bie osi\u0105ga\u0142y do dw\u00f3ch. Ze wzgl\u0119du na znacznie l\u017cejsz\u0105 i smuklejsz\u0105 budow\u0119 cia\u0142a tura postrzegano jako mniejszego od \u017cubra. Ma\u015bci by\u0142 do\u015b\u0107 ciemnej, a stare samce wr\u0119cz czarne, ale wyra\u017anie odcina\u0142y si\u0119 na tym tle jasnorude tzw. dzikie znaczenia \u2013 rozja\u015bnione partie futra. Najbardziej rzuca\u0142 si\u0119 w oczy, jak podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a, turzy czub \u2013 czyli p\u0142omienna k\u0119pa d\u0142u\u017cszych w\u0142os\u00f3w mi\u0119dzy rogami. <\/p>\n\n\n\n

Wizerunek tura przedstawi\u0142 austriacki arystokrata, dyplomata i historyk, Zygmunt Herberstein (1486-1566), kt\u00f3ry zamie\u015bci\u0142 go w Rerum <\/em>M<\/em>oscoviticarum commentarii<\/em>. Dzie\u0142o by\u0142o opublikowan\u0105 w 1549 roku relacj\u0105 z jego dwukrotnego poselstwa – w 1517 i 1526 roku – do Wielkiego Ksi\u0119stwa Moskiewskiego. Tury widzia\u0142 najprawdopodobniej w Rzeczypospolitej, kt\u00f3r\u0105 odwiedzi\u0142 w czasie pierwszej misji. Herberstein tak\u017ce zabra\u0142 g\u0142os w kwestii mylenia tura i \u017cubra. Napis nad rycin\u0105 w jego ksi\u0105\u017cce g\u0142osi: \u201eUrsus sum, polonis Tur, germanis Aurox: ignari Bisontis nomen dederant\u201d, co mo\u017cna prze\u0142o\u017cy\u0107 na: \u201eUrsus jestem, po polsku tur, po niemiecku aurox. Nieuki bizonta nazwisko mi dali\u201d. Pose\u0142 doskonale zna\u0142 oba zwierz\u0119ta. Bardzo podobn\u0105 ilustracj\u0119, zachowuj\u0105c\u0105 t\u0119 sam\u0105 kompozycj\u0119 i uk\u0142ad sylwetki tego zwierz\u0119cia, zamie\u015bci\u0142 w Historiae Naturalis <\/em>(Amsterdam 1657) Jan Jonston (1603-1675), kt\u00f3ry zapewne przekaza\u0142 swoim rytownikom do zaadaptowania ilustracj\u0119 z tekstu Herbersteina. <\/p>\n\n\n\n

Tury by\u0142y ro\u015blino\u017cerne i potrafi\u0142y \u017cerowa\u0107 tak\u017ce, podobnie jak \u0142osie, na mokrad\u0142ach. Stopniowe wycinanie puszcz i osuszanie bagien pod pola uprawne zmniejsza\u0142o ich naturalne \u015brodowisko i ogranicza\u0142o terytoria. A zwierz\u0119ta z tego powodu by\u0142y bardziej agresywne, waleczne i stale si\u0119 ze sob\u0105 \u015bciera\u0142y. Ju\u017c w X i XI wieku zwierz\u0119ta te wygin\u0119\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w Europy. Ostoj\u0105 tura sta\u0142o si\u0119 Mazowsze i Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce. Zwierz\u0119ta przetrwa\u0142y tam dzi\u0119ki obj\u0119ciu ich kr\u00f3lewsk\u0105 opiek\u0105, a nast\u0119pnie ochron\u0105 gatunkow\u0105 i daleko id\u0105cym dozorem, \u0142\u0105cznie z dokarmianiem oraz nieustannym pilnowaniem. <\/p>\n\n\n\n

Potrzeba opieki nad turami by\u0142a najistotniejszym i bodaj jedynym tak \u015bwiadomym i planowo realizowanym elementem ekologicznej polityki polskich w\u0142adc\u00f3w \u015bredniowiecza i nowo\u017cytno\u015bci. Stado w Puszczy Jaktorowskiej oraz w Wiskitkach by\u0142o stale liczone i, niestety, zachowane cytaty z lustracji \u015bwiadcz\u0105 o stopniowym i wyra\u017anym zmniejszaniu si\u0119 pog\u0142owia tych zwierz\u0105t. W 1564 roku odnotowano: <\/p>\n\n\n\n

W pusczej Jaktorowskiej i Wistkitcki chowaj\u0105 si\u0119 tury, kt\u00f3re gdyby\u015bmy obje\u017cd\u017cali, nale\u017ali\u015bmy ich w jednym stadzie 30, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi kr\u00f3w starych 22, tur\u00f3w m\u0142odych 3, ciel\u0105t m\u0142odych 5. Tur\u00f3w starych samcz\u00f3w nie mogli\u015bmy trafi\u0107, bo si\u0119 byli po puszczy rozbiegli, i\u017c be\u0142a niepogoda, ale nam \u0142owcy powiadali, i\u017c by tych starych tur\u00f3w samcz\u00f3w mia\u0142o by\u0107 8. Mi\u0119dzy tymi krowami jest jedna barzo stara i chuda, trudno si\u0119 ma przez zim\u0119 przechowa\u0107. Gdy\u015bmy ich pytali, dlaczego by tak chude tury be\u0142y, abo czemu si\u0119 tak nie mno\u017c\u0105, dali do tego przyczyn\u0119, i\u017c jest wiele stad koni, byd\u0142a, kt\u00f3re tak\u017ce chodz\u0105, k\u0119dy i turowie, przeto te\u017c nie maj\u0105 dobrego wychowania i ma\u0142o si\u0119 ich przychowywa acz bywa ciel\u0105t niema\u0142o (Lustracja d\u00f3br kr\u00f3lewskich wojew\u00f3dztwa rawskiego 1564 i 1570<\/em>, oprac. Z. K\u0119dzierska, Warszawa 1959, s. 64). <\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z metod zachowania stad by\u0142o zak\u0142adanie zwierzy\u0144c\u00f3w, czyli rezerwat\u00f3w otoczonych ogrodzeniem lub naturaln\u0105 granic\u0105 – park\u00f3w do polowa\u0144, w kt\u00f3rych dbano o zwierzyn\u0119, dokarmiano j\u0105, a tak\u017ce chroniono przed drapie\u017cnikami. \u017bubry i tury by\u0142y jednak traktowane jako gatunki dzikie, du\u017ce i niebezpieczne, kt\u00f3re trudno by\u0142o poskromi\u0107. Ich naturalnym \u015brodowiskiem by\u0142a puszcza, a polowanie na grubego zwierza stanowi\u0142o prawdziwe wyzwanie. Dlatego staropolski teoretyk i praktyk hodowli i funkcjonowania zwierzy\u0144c\u00f3w, Jan Ostror\u00f3g (1436-1501), zaleca\u0142, \u017ceby inne gatunki trzyma\u0107 w takich parkach: zw\u0142aszcza sarny, daniele, zaj\u0105ce, jelenie czy \u0142osie. S\u0105 to zwierz\u0119ta, kt\u00f3re nie robi\u0105 sobie krzywdy wzajemnie i nie wyniszczaj\u0105 tak poszycia las\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c nie objadaj\u0105 p\u0119d\u00f3w. Du\u017co podobnych obaw budzi\u0142y tak\u017ce dziki. Zdaniem wi\u0119kszo\u015bci hodowc\u00f3w poszczeg\u00f3lne gatunki nale\u017ca\u0142o trzyma\u0107 osobno. Ostror\u00f3g radzi\u0142 wydziela\u0107 tylko te szczeg\u00f3lnie trudne w hodowli. Twierdzi\u0142, \u017ce jedynie w\u0142a\u015bnie \u017cubry i tury nie mog\u0105 przebywa\u0107 razem na jednym terenie, bo z pewno\u015bci\u0105 sko\u0144czy\u0142oby si\u0119 to ich rywalizacj\u0105. Autor poradnika widzia\u0142 katastrofaln\u0105 sytuacj\u0119 tego ostatniego gatunku w Rzeczypospolitej. Jednak wyra\u017anie dowodzi\u0142, \u017ce zwierzy\u0144ce, ze wzgl\u0119du na specyfik\u0119 tego dzikiego byd\u0142a, nie by\u0142y ratunkiem na odtworzenie populacji gin\u0105cego gatunku.  <\/p>\n\n\n\n

Tury \u017cy\u0142y w Puszczy Jaktorowskiej do 1627 roku. Wtedy pad\u0142a ostatnia samica. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce \u015bmier\u0107 tamtego stada by\u0142a konsekwencj\u0105 choroby, z kt\u00f3r\u0105 zwierz\u0119ta o ma\u0142ej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci gen\u00f3w nie mog\u0142y sobie poradzi\u0107. W latach 30. XX wieku dyrektor berli\u0144skiego zoo Luitz Heck wyhodowa\u0142 zbli\u017cony do tur\u00f3w gatunek nazwany na jego cze\u015b\u0107 byd\u0142em Hecka. W 1942 roku jedno ze stad tego nowego gatunku zosta\u0142o wypuszczone w Puszczy Bia\u0142owieskiej. Prze\u017cy\u0142o zawirowania wojenne, ale s\u0142abo rozmna\u017ca\u0142o si\u0119 na wolno\u015bci i wkr\u00f3tce wymar\u0142o. Byd\u0142o to \u017cyje jeszcze w innych regionach Europy: w Holandii, Niemczech, a tak\u017ce we Francji i Anglii. Na pocz\u0105tku XXI wieku zacz\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 Polska Fundacja Odtworzenia Tura, kt\u00f3ra, wykorzystuj\u0105c nowe metody bada\u0144 genetycznych i eksperyment\u00f3w d\u0105\u017cy do przywr\u00f3cenia tego gatunku. <\/p>\n\n\n\n