{"id":576,"date":"2021-04-26T16:18:57","date_gmt":"2021-04-26T14:18:57","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=576"},"modified":"2021-05-06T11:25:53","modified_gmt":"2021-05-06T09:25:53","slug":"zubr","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/26\/zubr\/","title":{"rendered":"\u017bubr"},"content":{"rendered":"\n

\u017bubra postrzegano jako kr\u00f3la puszczy kraju polsko-litewskiego. Wymienia go w wierszu skierowanym do monarchy Marcin Kromer: De adversavaletudine\u2026 Sigismundi<\/em>, wspominaj\u0105c \u0142owy, jakim oddawa\u0142 si\u0119 w lasach w\u0142adcy. Polowanie na to zwierz\u0119 by\u0142o kr\u00f3lewskim przywilejem, kt\u00f3rym obdarza\u0142 wybranych.<\/strong> <\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Zwierz\u0119 to cz\u0119sto mylone by\u0142o z turem. W\u0142a\u015bciwie wielu nawet \u015bwiat\u0142ych zoolog\u00f3w epoki nowo\u017cytnej kojarzy\u0142o ze sob\u0105 te dwa gatunki i b\u0142\u0119dnie przypisywa\u0142o im cechy, Nawet w Historia Animalum<\/em> Konrada Gessnera, szwajcarskiego przyrodnika i encyklopedysty, kt\u00f3ry tak bardzo stara\u0142 si\u0119 unikn\u0105\u0107 tego b\u0142\u0119du, oba stworzenia w\u0142a\u015bciwie potraktowane zosta\u0142y podobnie.<\/p>\n\n\n\n

\u017bubra w swojej kolekcji chcia\u0142 mie\u0107 Ulisses Aldrovandi \u2013 przyrodnik i botanik, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 aktywn\u0105 wymian\u0119 list\u00f3w, chocia\u017cby ze wspomnianym Gessnerem. Korespondowa\u0142 z lekarzem Marcinem Foxem, lekarzem domowym rodziny Firlej\u00f3w, pochodz\u0105cym, podobnie jak Jan Jonston, ze Szkocji. W\u0142oski badacz zorganizowa\u0142 w Bolonii muzeum, w kt\u00f3rym pragn\u0105\u0142 pokaza\u0107 specyfik\u0119 fauny i flory ka\u017cdego regionu \u015bwiata, dlatego tak bardzo zale\u017ca\u0142o mu na \u017cubrze. Otrzyma\u0142 jednak w 1579 roku tylko tablic\u0119 z jego podobizn\u0105. Do W\u0142och nie trafi\u0142y \u017cadne spreparowane elementy tego zwierz\u0119cia, ale Fox zamie\u015bci\u0142 w li\u015bcie tak\u017ce kr\u00f3tki opis \u017cubra (Bos urus<\/em>) i tura (Bos primigenius Bojan<\/em>). Odwo\u0142a\u0142 si\u0119 w nim do charakterystyki sporz\u0105dzonej przez Gessnera.<\/p>\n\n\n\n

Popularno\u015b\u0107 faunie Rzeczypospolitej w Europie Zachodniej mia\u0142 tak\u017ce zapewni\u0107 inny podarunek. Przygotowa\u0142 go Miko\u0142aj Radziwi\u0142\u0142, wojewoda wile\u0144ski, dla papie\u017ca Leona X. Chcia\u0142 mu przekaza\u0107 wypchanego \u017cubra, kt\u00f3rego uwa\u017ca\u0142 za najcenniejsze zwierz\u0119 w swoim kraju, zgodnie zreszt\u0105 z opini\u0105 \u00f3wczesnych zoolog\u00f3w. Uzupe\u0142nieniem prezentu mia\u0142 by\u0107 utw\u00f3r poetycki s\u0142awi\u0105cy ten gatunek, zgodnie z nowo\u017cytn\u0105 koncepcj\u0105 blisko\u015bci relacji s\u0142owa i obrazu. Autorem Carmen… de statura, feritate ac venatione bisontis<\/em>, znanej po polsku jako Pie\u015b\u0144 o \u017cubrze<\/em>, by\u0142 katolicki duchowny, dworzanin biskupa p\u0142ockiego Erazma Cio\u0142ka, Miko\u0142aj Hussowski. W\u0142a\u015bciwie to biskup Cio\u0142ek by\u0142 inicjatorem koncepcji obdarowania Leona X tak egzotycznym dla niego zwierz\u0119ciem. <\/p>\n\n\n\n

Poeta towarzyszy\u0142 swojemu protektorowi w poselstwie do tego\u017c papie\u017ca w 1521 roku. Leon X s\u0142yn\u0105\u0142 ze swojej mena\u017cerii, do kt\u00f3rej trafia\u0142y najwspanialsze zwierz\u0119ta, ofiarowywane mu przez w\u0142adc\u00f3w r\u00f3\u017cnych pa\u0144stw w nadziei na zyskanie jego przychylno\u015bci. Najbardziej znanym eksponatem by\u0142 s\u0142o\u0144 Hannon, podarowany mu zim\u0105 1514 roku przez kr\u00f3la Portugalii Manuela I. Ale trafia\u0142y tam tak\u017ce papugi, lwy i lamparty., Mia\u0142 znale\u017a\u0107 si\u0119 tam tak\u017ce nosoro\u017cec, ale nie prze\u017cy\u0142 podr\u00f3\u017cy. Niew\u0105tpliwie \u017cubr wygl\u0105da\u0142by wspaniale w takim otoczeniu. Niestety \u2013 papie\u017c go nie otrzyma\u0142, poniewa\u017c zmar\u0142 w czasie pobytu Cio\u0142ka w Rzymie. Miko\u0142aj Hussowski wr\u00f3ci\u0142 do kraju i w 1523 roku uko\u0144czy\u0142 poemat. Dedykowa\u0142 go kr\u00f3lowej Bonie. Tak, nie bez literackiej przesady, opisywa\u0142 \u017cubra duchowny (t\u0142um. Jana Kasprowicza):<\/p>\n\n\n\n

Najdzikszy stw\u00f3r ten w puszczach litewskich si\u0119 rodzi,<\/p>\n\n\n\n

A cielskiem tak ogromnym odznacza\u0107 si\u0119 zwyk\u0142,<\/p>\n\n\n\n

\u017be kiedy \u0142eb, konaj\u0105c, zwyci\u0119\u017con pochyli,<\/p>\n\n\n\n

Trzech ch\u0142op\u00f3w mo\u017ce wpo\u015br\u00f3d rog\u00f3w jego si\u0105\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Lecz kark jego olbrzymi zbyt ma\u0142y si\u0119 wyda,<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bliby\u015b inne cz\u0142onki z nim por\u00f3wna\u0107 chcia\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Brodzisko sterczy w strasznych zwieszaj\u0105c si\u0119 kud\u0142ach,<\/p>\n\n\n\n

P\u0142omienne \u015blepia siej\u0105 przera\u017aliwy gniew,<\/p>\n\n\n\n

Potworne w\u0142osie grzywy sp\u0142ywa po \u0142opatkach.<\/p>\n\n\n\n

Kolana kryj\u0105c sob\u0105, prz\u00f3d i ca\u0142\u0105 pier\u015b.<\/p>\n\n\n\n

Z pewno\u015bci\u0105 Hussowski widzia\u0142 to zwierz\u0119 na w\u0142asne oczy i bra\u0142 udzia\u0142 w polowaniu na niego. W utworze tym jednak wykorzysta\u0142 tak\u017ce charakterystyczny topos w opisie \u017cubra, powtarzany w wielu encyklopediach natury i u licznych autorytet\u00f3w. Jak wie\u015b\u0107 g\u0142osi mi\u0119dzy jego rogami mog\u0142o usi\u0105\u015b\u0107 trzech doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn, co podkre\u015bli\u0142 w prezentacji tego zwierz\u0119cia Marcin Kromer w swojej kronice po\u015bwi\u0119conej historii Polski oraz Zygmunt Herberstein, austriacki baron i dyplomata, kt\u00f3ry rozpowszechni\u0142 wizerunek \u017cubra, zamieszczaj\u0105c go w Rerum Moscoviticarum commentarii<\/em>. By\u0142a to wydana w 1549 roku relacja z jego dwukrotnego poselstwa – w 1517 i 1526 roku – do Wielkiego Ksi\u0119stwa Moskiewskiego (w czasie pierwszego z nich odwiedzi\u0142 tak\u017ce Polsk\u0119). Dyplomata opisa\u0142 w tym tek\u015bcie tak\u017ce s\u0105siaduj\u0105ce z Ksi\u0119stwem kraje \u2013 mi\u0119dzy innymi Litw\u0119 – ich mieszka\u0144c\u00f3w i faun\u0119.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Miko\u0142aj Hussowski wspomina\u0142 tak\u017ce o innych cechach \u017cubra. Mia\u0142 on podobno tak ostry i szorstki j\u0119zyk, \u017ce z powodzeniem m\u00f3g\u0142 by\u0107 wykorzystywany przez niego do obrony. J\u0119zykiem \u017cubr potrafi\u0142 zrani\u0107 lub nawet zabi\u0107 my\u015bliwego, jak dowodzi\u0142 poeta. Niebezpieczny by\u0142 tak\u017ce oddech zwierz\u0119cia, dlatego, poluj\u0105c na niego, nale\u017ca\u0142o wystrzega\u0107 si\u0119 bliskiego kontaktu, kt\u00f3ry grozi\u0142 poparzeniem gor\u0105cym powietrzem wydychanym przez tego ssaka.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie do wizerunku zamieszczonego w relacji Herbersteina ukaza\u0142 \u017cubra w swojej encyklopedii Jan Jonston. Powtarza on jego kompozycj\u0119. W tle natomiast szkocki przyrodnik przedstawi\u0142 scen\u0119 polowania na to zwierz\u0119. Jak wida\u0107 my\u015bliwy stara si\u0119 zada\u0107 mu cios d\u0142ug\u0105 w\u0142\u00f3czni\u0105, chroni\u0105c si\u0119 w\u0142a\u015bnie przed jego niebezpiecznym oddechem za pniem drzewa.<\/p>\n\n\n\n

Legenda \u017cubra z ogromnymi rogami znana by\u0142a jeszcze nawet w epoce o\u015bwiecenia i zapisana\u00a0w encyklopedii Benedykta Chmielowskiego Nowe Ateny<\/em>. Wyra\u017anie niezwykle silne by\u0142o oddzia\u0142ywanie utrwalonego ju\u017c schematu opisu i bardzo plastycznego por\u00f3wnania: <\/p>\n\n\n\n

\u017bubr po \u0141acinie Bison. Niekt\u00f3rzy naturalistowie Wo\u0142em le\u015bnym, dzikim nazywaj\u0105 go. Znayduie si\u0119 w lasach bliskich Litewskich, y w Kaledo\u0144skich, y na Ukrainie, [\u2026], y w Moskiewskich Puszczach. Z Lud\u017ami \u017cadnego cierpie\u0107 nie mo\u017ce towarzystwa, nawet drzewa tego unika, kt\u00f3rego Cz\u0142ek si\u0119 dotknie. Tak iest szerokiego czo\u0142a, \u017ce dw\u00f3ch, a czasem y trzech ludzi mi\u0119dzy rogami iego, iak w krze\u015ble siedzie\u0107 mo\u017ce (B. Chmielowski, Nowe Ateny<\/em>, t. 1, 1745 r., s. 490-492)<\/p>\n\n\n\n

Wida\u0107 jednak, \u017ce Chmielowski podchodzi do tej opowie\u015bci ju\u017c z pewn\u0105 rezerw\u0105, dlatego m\u00f3wi o wersji bardziej prawdopodobnej \u2013 \u017ce dw\u00f3ch ludzi mog\u0142o usi\u0105\u015b\u0107, a trzeciego dodaje jedynie, aby by\u0107 w zgodzie z tradycj\u0105. Co ciekawe \u2013 pierwszy znany poetycki opis \u017cubra jest pozbawiony tego elementu i nie dowiadujemy si\u0119 z niego nic na temat rozpi\u0119to\u015bci rog\u00f3w zwierz\u0119cia. Gatunek ten sportretowa\u0142 jako pierwszy w literaturze w I ksi\u0119dze w zbiorze elegii Quattuor libri Amorum\u2026 <\/em>wydanym w Norymberdze w 1502 roku Konrad Celtis, niemiecki humanista i poeta, kt\u00f3ry dotar\u0142 do Krakowa w 1488 roku i studiowa\u0142 tam astronomi\u0119 u Wojciecha z Brudzewa oraz w\u0142a\u015bnie nauki przyrodnicze.<\/p>\n\n\n\n

\u017bubr \u2013 kr\u00f3l puszcz litewskich \u2013 pozostawa\u0142 zatem stworzeniem niezwyk\u0142ym i w nowo\u017cytnym opisie tego gatunku miesza\u0142y si\u0119 legendarne, ba\u0142amutne cz\u0119sto opowie\u015bci z praktyk\u0105 polowa\u0144, kt\u00f3ra stwarza\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 spotkania tego szlachetnego stworzenia w jego naturalnym \u015brodowisku. Jego dziko\u015b\u0107 czyni\u0142a go warto\u015bciowym trofeum, jednak tylko w\u0142adca i zaproszeni przez niego go\u015bcie mogli na\u0144 polowa\u0107. W\u0142a\u015bciwie to z \u017cubrem uto\u017csamiano polsk\u0105 faun\u0119. Podobnie jak dzi\u015b: by\u0142 on najbardziej charakterystycznym jej reprezentantem, dlatego w ca\u0142ej Europie poszukiwano tego ssaka, aby sta\u0142 si\u0119 cennym eksponatem kolekcji.<\/p>\n\n\n\n