{"id":587,"date":"2021-04-28T01:39:57","date_gmt":"2021-04-27T23:39:57","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=587"},"modified":"2021-05-05T15:52:22","modified_gmt":"2021-05-05T13:52:22","slug":"rys","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/28\/rys\/","title":{"rendered":"Ry\u015b"},"content":{"rendered":"\n

Ry\u015b (z \u0142ac. Lynx<\/em>) to ssak z rodziny kotowatych, zamieszkuj\u0105cy g\u0142\u0119bokie lasy i puszcze. By\u0142 stworzeniem znanym ju\u017c staro\u017cytnym Grekom, kt\u00f3rzy nazywali go \u03bb\u03cd\u03b3\u03be (czyt. lynx). Zwierz\u0119 to opisywano na og\u00f3\u0142 jako niebezpieczne i drapie\u017cne.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Z powodu podobie\u0144stwa do wilka i przypisywanej mu krwio\u017cerczo\u015bci, gatunek ten nazywano r\u00f3wnie\u017c lupus cervarius<\/em>. Mimo tego, \u017ce drapie\u017cniki te uwa\u017cano za wyj\u0105tkowo zab\u00f3jcze, polowano na nie ch\u0119tnie. Wincenty Pol tak wspomina wyprawy na rysia: <\/p>\n\n\n\n

\u201eZa mojej pami\u0119ci zabito w Liskich lasach dwa rysie. Polowanie na rysia jest niebezpieczne, bo psuje bardzo psiarni\u0119, a przyparty ostro ry\u015b rzuca si\u0119 nawet na ludzi\u201d (Cyt. za: Beata Mytych, Poetyka i \u0142owy. O idei dawnego polowania w literaturze polskiej XIX wieku<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, Katowice 2004, s. 112).<\/p>\n\n\n\n

Jednym z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych \u0142owy na rysia organizowano na tak du\u017c\u0105 skal\u0119, \u017ce przyczyni\u0142y si\u0119 do radykalnego zmniejszenia populacji, by\u0142o pi\u0119kne futro zwierz\u0119cia. Sprzedawano je po wysokich cenach. Marcin Kromer, pisz\u0105c: \u201eFuter na stroje dostarcza pantera \u2013 czy mo\u017ce jest to rodzaj wilka poluj\u0105cego na sarny; nasi zw\u0105 to zwierz\u0119 rysiem\u201d (Polska, czyli o po\u0142o\u017ceniu, ludno\u015bci, obyczajach, urz\u0119dach i sprawach publicznych Kr\u00f3lestwa Polskiego ksi\u0119gi dwie<\/em>, J. Zawadzki, Wilno 1853), stworzy\u0142 mit panter \u017cyj\u0105cych w litewskich lasach, co potem powtarzane by\u0142o przez niekt\u00f3rych encyklopedyst\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Rysia opisuje te\u017c polski przyrodnik i historyk szkockiego pochodzenia, Jan Jonston (1603-1675), w pierwszej ksi\u0119dze Historiae Naturalis <\/em>(Amsterdam 1657). Uczony przyk\u0142ada du\u017c\u0105 wag\u0119 do wspomnianego ju\u017c futra, podkre\u015blaj\u0105c jego g\u0119sto\u015b\u0107, i rozr\u00f3\u017cnia trzy rodzaje jego umaszczenia. Do najpopularniejszego zalicza bia\u0142awe futro, przypominaj\u0105ce nieco wilcze, a poza tym wyr\u00f3\u017cnia tak\u017ce rzadkie, kasztanowe umaszczenie oraz czyste, br\u0105zowe barwy. Zwierz\u0119ta te, podobnie do wielu innych mieszka\u0144c\u00f3w las\u00f3w, gubi\u0105 d\u0142ug\u0105 sier\u015b\u0107 latem.<\/p>\n\n\n\n

Ry\u015b jest opisany jako zwierz\u0119 o ma\u0142ej g\u0142owie, \u015bwiec\u0105cych oczach i ostrych pazurach. Wed\u0142ug Jonstona odznacza si\u0119 ono wyj\u0105tkow\u0105 szybko\u015bci\u0105 i nieprzeci\u0119tnym wzrokiem. Ma weso\u0142y wyraz pyska, cho\u0107 ten zosta\u0142 uzbrojony w ostre z\u0119by. Sier\u015b\u0107 rysia jest d\u0142uga i nakrapiana. Wzd\u0142u\u017c kr\u0119gos\u0142upa i na brzuchu ma ja\u015bniejsze, cz\u0119sto bia\u0142e futro, a szerokie, ciemne ciapki pokrywaj\u0105 za\u015b jego grzbiet. Zar\u00f3wno d\u0142ugi ogon rysia, jak i jego ma\u0142e, tr\u00f3jk\u0105tne uszy zako\u0144czone s\u0105 czarn\u0105 obw\u00f3dk\u0105. Zwierz\u0119 to opisano jako wi\u0119ksze od kota, posiadaj\u0105ce podobne do niego w\u0105sy, ale mniejsze od wilka. Wed\u0142ug Jonstona istnieje kilka odmian rysia, r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 zale\u017cnie od pochodzenia: bardziej eleganckie \u2013 za spraw\u0105 r\u00f3wno rozmieszczonych \u0142at \u2013 maj\u0105 by\u0107 gatunki \u017cyj\u0105ce na Litwie, w Polsce i Szwecji.<\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119ta te przystosowane s\u0105 doskonale do roli drapie\u017cnika, dzi\u0119ki szcz\u0119ce uzbrojonej w ostre k\u0142y i \u0142apom zako\u0144czonym pazurami przypominaj\u0105cymi szpony or\u0142a lub s\u0119pa. Z kolei muskularne cia\u0142o i d\u0142ugie nogi pozwalaj\u0105 rysiom bardzo zwinnie i szybko si\u0119 przemieszcza\u0107. Potrafi\u0105 wspina\u0107 si\u0119 na drzewa, a w celu zabicia ofiary zeskakuj\u0105 na ni\u0105, wbijaj\u0105c pazury w jej kark. Koty te \u017cywi\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie mi\u0119sem innych zwierz\u0105t, ale zachowuj\u0105 si\u0119 podobnie do ps\u00f3w, co widoczne jest zw\u0142aszcza, gdy obserwuje si\u0119 spos\u00f3b, w jaki ze sob\u0105 walcz\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Polowano na rysie nie tylko ze wzgl\u0119du na warto\u015b\u0107 ich futra. Wierzono, \u017ce amulety z ich pazurami pomagaj\u0105 na konwulsje. Jak podaje Jonston, zwierz\u0119ta te by\u0142y dobrze znane staro\u017cytnym Rzymianom. Prawdopodobnie Pompejusz sprowadzi\u0142 je z Galii, by p\u00f3\u017aniej wykorzystywa\u0107 rysie podczas igrzysk. Ciekawe, \u017ce z tym zwierz\u0119ciem kojarzono wtedy tak\u017ce bursztyn, nazywany przez Rzymian lyncurium<\/em>, co oznacza \u201cmocz rysia\u201d. Powodem by\u0142a wiara w to, \u017ce rysi mocz \u2013 b\u0142yszcz\u0105cy i zabarwiony na czerwono \u2013 kamienieje, przybieraj\u0105c posta\u0107 bursztynu.<\/p>\n\n\n\n

Inny przyrodnik, Krzysztof Kluk (1739-1796), w pracy Zwierz\u0105t domowych i dzikich, osobliwie krajowych, historii naturalnej pocz\u0105tki i gospodarstwo <\/em>umieszcza rysia w rozdziale zatytu\u0142owanym O Zwierz\u0119tach cz\u0119sto na drzewa \u0142a\u017c\u0105cych. <\/em>T\u0119, wed\u0142ug Kluka, koci\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 rysi opisa\u0142 p\u00f3\u017aniej barwnie Wincenty Pol:<\/p>\n\n\n\n

Mi\u0142o jest tak\u017ce przejecha\u0107 i knieje, a wprawne oko my\u015bliwego do\u015bledzi tu, w kt\u00f3rym kierunku ry\u015b z drzewa na drzewo skacz\u0105c potrz\u0105sa\u0142 oki\u015b\u0107 z konar\u00f3w na ziemi\u0119. Boj\u0105c si\u0119 spu\u015bci\u0107 na d\u00f3\u0142, dla zwalistych \u015bnieg\u00f3w, przysiada w dziupl\u0119 i czatuje na sarn\u0119, kt\u00f3ra si\u0119 z trudno\u015bci\u0105 przebija przez \u015bniegi w zwartych lasach r\u00f3wno le\u017c\u0105ce. (W. Pol, Rok My\u015bliwca<\/em>, J.K. \u017bupa\u0144ski, Pozna\u0144 1870, s.12).<\/p>\n\n\n\n

Kluk podaje szczeg\u00f3\u0142owe informacje o tym, \u017ce rysie rodz\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie na wiosn\u0119. Na pocz\u0105tku s\u0105\u00a0\u015blepe i zupe\u0142nie bia\u0142e, a z czasem nabieraj\u0105 koloru. Samice pozostaj\u0105 jednak mniejsze od samc\u00f3w, a ich sier\u015b\u0107 jest opisana przez Kluka jako bardziej \u017c\u00f3\u0142ta. W dalszej cz\u0119\u015bci, podobnie jak Jonston, wspomina on o niezwyk\u0142ym wzroku rysia oraz jego kosztownym futrze. Podaje r\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b, w jaki upolowanie tak czujnego i zwinnego zwierz\u0119cia by\u0142o mo\u017cliwe: my\u015bliwi musieli albo ustrzeli\u0107 wypatrzonego osobnika, albo zagoni\u0107 go w sieci, co nie nale\u017ca\u0142o do naj\u0142atwiejszych zada\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Kluk utrzymuje, \u017ce na ziemiach litewskich mieszka wi\u0119cej rysi\u00f3w ni\u017c na polskich, prawdopodobnie za spraw\u0105 wi\u0119kszej dost\u0119pno\u015bci po\u017cywienia. Rysie jako drapie\u017cniki uszczuplaj\u0105 bowiem le\u015bn\u0105 zwierzyn\u0119, przez co s\u0105 zmuszone do cz\u0119stej zmiany terytori\u00f3w, na kt\u00f3rych poluj\u0105. Gatunek ten wydaje si\u0119 wybredny, je\u015bli chodzi o jedzenie. Osobniki nie odk\u0142adaj\u0105 sobie pokarmu na p\u00f3\u017aniej, poniewa\u017c wol\u0105 upolowa\u0107 kolejn\u0105 ofiar\u0119, ni\u017c je\u015b\u0107 nie\u015bwie\u017ce ju\u017c mi\u0119so, cz\u0119sto wi\u0119c zostawiaj\u0105 cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re im nie smakuj\u0105. Do ulubionych ofiar rysi\u00f3w nale\u017c\u0105 sarny i owce, co potrafi by\u0107 uci\u0105\u017cliwe dla hodowc\u00f3w, \u017cyj\u0105cych w pobli\u017cu obszar\u00f3w \u0142ownych rysi.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b spotka\u0107 to zwierz\u0119 jest bardzo trudno, a sam gatunek podlega \u015bcis\u0142ej ochronie jako bliski wygini\u0119cia. Przyczyni\u0142a si\u0119 do tego zar\u00f3wno d\u0142uga tradycja polowania na rysie dla cennego futra, jak i zwyczaj odstrzeliwania ich przez martwi\u0105cych si\u0119 o trzod\u0119 pasterzy. Pozosta\u0142 nam jednak obraz rysi jako zwierz\u0105t bardzo niebezpiecznych i drapie\u017cnych, mimo ich niepozornego wygl\u0105du, utrwalony i rozpowszechniony w\u015br\u00f3d dzieci przez Mari\u0119 Kownack\u0105 w ksi\u0105\u017cce Roga\u015b z Doliny Roztoki<\/em>.<\/p>\n\n\n\n