{"id":59,"date":"2020-01-18T21:25:02","date_gmt":"2020-01-18T20:25:02","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=59"},"modified":"2021-06-06T16:54:25","modified_gmt":"2021-06-06T14:54:25","slug":"krokodyl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2020\/01\/18\/krokodyl\/","title":{"rendered":"Krokodyl"},"content":{"rendered":"\n

Od najdawniejszych czas\u00f3w ten ziemnowodny gad budzi\u0142 w ludziach s\u0142uszny l\u0119k i respekt, co mia\u0142o swoje odzwierciedlenie w mitach i opowie\u015bciach r\u00f3\u017cnych kultur \u015bwiata. Tak\u0105 sam\u0105 reputacj\u0119 zwierz\u0119 to posiada\u0142o w staropolskiej sztuce i literaturze.<\/strong><\/strong><\/h2>\n\n\n\n

W wierzeniach egipskich krokodyl nilowy, podobnie jako element ekosystemu tej \u015awi\u0119tej Rzeki, pe\u0142ni\u0142 bardzo istotn\u0105 rol\u0119. Kojarzony by\u0142 m.in. z brutaln\u0105 i z\u0142\u0105 stron\u0105 boga Seta, a tak\u017ce ze wschodem s\u0142o\u0144ca. Z g\u0142ow\u0105 tego zwierz\u0119cia przedstawiano Ammita – po\u017ceracza niegodnych dusz, i Sobeka \u2013 opiekuna jezior i wody, jak r\u00f3wnie\u017c symbolu si\u0142y kr\u00f3lewskiej. Gady te nale\u017ca\u0142y r\u00f3wnie\u017c do tych szczeg\u00f3lnych gatunk\u00f3w fauny, kt\u00f3re poddawano procesowi mumifikacji. <\/p>\n\n\n\n

W \u015bredniowiecznej Europie zwierz\u0119 to symbolizowa\u0142o hipokryzj\u0119 \u2013 utar\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce mia\u0142o ono p\u0142aka\u0107 po zjedzeniu swej ofiary. St\u0105d pochodzi w\u0142a\u015bnie zwi\u0105zek frazeologiczny \u201ekrokodyle \u0142zy\u201d jako wyra\u017cenie nieszczerego \u017calu. Przes\u0105d ten ma pewne pod\u0142o\u017ce w rzeczywisto\u015bci, poniewa\u017c gad, \u201ep\u0142acz\u0105c\u201d, pozbywa si\u0119 nadmiaru soli z organizmu. Krokodyla wi\u0105zano tak\u017ce z postaci\u0105 diab\u0142a i ze \u015bmierci\u0105, a po\u017carcie przez niego r\u00f3wnoznaczne by\u0142o z p\u00f3j\u015bciem do Piek\u0142a. Z kolei jego wygl\u0105d i sam strach, kt\u00f3ry wzbudza, wskazuje, \u017ce stworzenie to mog\u0142o sta\u0107 si\u0119 inspiracj\u0105 legend i opowie\u015bci o smokach. <\/p>\n\n\n\n

Na temat krokodyli pisa\u0142 ju\u017c w relacji z pielgrzymki po Bliskim Wschodzie z lat 1582-1584 Miko\u0142aj Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 zwany \u201eSierotk\u0105\u201d (1549-1616). By\u0142 to zapewne pierwszy lub jeden z pierwszych polskich opis\u00f3w tych zwierz\u0105t bazuj\u0105cy na w\u0142asnej obserwacji: <\/p>\n\n\n\n

Ukazowano nam krokodyla, kiedy p\u0142yn\u0105\u0142 przez Nil, ale i\u017c by\u0142o opodal, nie mogli\u015bmy si\u0119 mu dobrze przypatrzy\u0107; podczas [chwilami] przeci\u0119 grzbiet p\u0142yn\u0105cego by\u0142o widzie\u0107, gdy sobie poigrawa\u0142, by delfin na morzu. Zna\u0107, \u017ce nie by\u0142 wielki, na mierny s\u0105\u017ce\u0144. Nie masz ich tu wiele dla g\u0119stych wsi i Kairu ludnego, ale powy\u017c Kairu ku Said bar[d]zo ich i wiele, i niema\u0142ych; s\u0105 i na trzy s\u0105\u017cnie. Jam widzia\u0142 jednego (acz nie\u017cywego) na \u0142okci dziesi\u0119\u0107 (M. K. Radziwi\u0142\u0142, Podr\u00f3\u017c do Ziemi \u015awi\u0119tej, Syrii i Egiptu 1582\u20131584<\/em>, Warszawa 1962, s. 179-180). <\/p>\n\n\n\n

Trzeba zauwa\u017cy\u0107, \u017ce krokodyle, wed\u0142ug opisu Radziwi\u0142\u0142a, ale wbrew jego opinii, nie by\u0142y wcale takie ma\u0142e, bowiem s\u0105\u017ce\u0144 staropolski to prawie 1,8 metra. Tak wi\u0119c te najwi\u0119ksze, o kt\u00f3rych wspomnia\u0142 magnat, mia\u0142yby prawie 5,4 metra, co jest zgodne z obecnymi statystykami \u2013 ponadto waga najwi\u0119kszych krokodyli nilowych dochodzi\u0107 mo\u017ce a\u017c do 1 tony (jeszcze bardziej imponuj\u0105ce rozmiary mog\u0105 osi\u0105ga\u0107 krokodyle r\u00f3\u017ca\u0144cowe zamieszkuj\u0105ce Azj\u0119 Po\u0142udniow\u0105, Po\u0142udniowo-Wschodni\u0105 i p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Australii). <\/p>\n\n\n\n

O krokodylach pisa\u0142 p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c Jan Jonston (1603-1675), polski przyrodnik-humanista szkockiego pochodzenia, w encyklopedii przyrodniczej pt. Historiae naturalis<\/em> (Frankfurt 1650) \u2013 w czwartej cz\u0119\u015bci, po\u015bwi\u0119conej czworonogom. Uczony bazowa\u0142 na r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3d\u0142ach, pocz\u0105wszy od tych pochodz\u0105cych ze staro\u017cytno\u015bci. W dziele Jonstona zamieszczony zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c wizerunek tego zwierz\u0119cia, kt\u00f3ry w og\u00f3lnym zarysie przypomina prawdziwego krokodyla, jednak r\u00f3\u017cni si\u0119 do\u015b\u0107 znacznie w szczeg\u00f3\u0142ach \u2013 zw\u0142aszcza je\u015bli chodzi o jego pysk i \u0142uski. <\/p>\n\n\n\n

Gadom tym po\u015bwi\u0119ci\u0142 odr\u0119bne has\u0142o r\u00f3wnie\u017c katolicki duchowny Benedykt Chmielowski (1700-1763) w s\u0142ynnych Nowych Atenach<\/em>, wydanych prawie wiek p\u00f3\u017aniej (Lw\u00f3w 1745):\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Krokodyl zwierz wodno-ziemny, na czterech chodz\u0105cy i p\u0142ywaj\u0105cy nogach, Nilu, Indusa, Gangesa, item Kuamy, Nigra Rzek wielkich Obywatel, jako te\u017c w Rzece Marta w Nowej Hiszpanii, w Perwa\u0144skich Jeziorach, na Insu\u0142ach Molukkach, na Philippinach, na oboch Jawach Insu\u0142ach, wielka ich znajduje si\u0119 liczba, tak dalece, \u017ce gdyby Ludzka ich nie gubi\u0142a industria, i przezorno\u015b\u0107, o nowej z tamtych Kraj\u00f3w trzeba by pomy\u015bli\u0107 transmigracji. Jest Zwierz ten podobny do Jaszczurki postaci\u0105, po ca\u0142ym ciele skorup\u0105, a raczej tward\u0105 \u0142usk\u0105 odziany, jak Karacen\u0105 (B. Chmielowski, Nowe Ateny…<\/em>, Lw\u00f3w 1745, s. 477). <\/p>\n\n\n\n

Autor, podobnie jak wielu innych tw\u00f3rc\u00f3w nowo\u017cytnych encyklopedii, powt\u00f3rzy\u0142 r\u00f3\u017cne informacje za antycznymi dzie\u0142ami, nie wszystkie z nich s\u0105 jednak prawdziwe, jak np. to, \u017ce krokodyle nie maj\u0105 j\u0119zyk\u00f3w.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Ciekaw\u0105 opowie\u015b\u0107 na temat hodowania tych gad\u00f3w przez w\u0142adc\u0119 kr\u00f3lestwa Kandy na wyspie Cejlon zamie\u015bci\u0142 w swojej relacji z rejsu do Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej Teodor Anzelm Dzwonkowski (1764-1850). Polski podr\u00f3\u017cnik przebywa\u0142 w\u00f3wczas, czyli pod koniec XVIII wieku, na s\u0142u\u017cbie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej:<\/p>\n\n\n\n

Miasto tego cesarza sto\u0142eczne jest Kandya. Wko\u0142o niego p\u0142ynie rzeka i ta go tylko czyni obronnym, w tej znajduj\u0105 si\u0119 kamienie drogie r\u00f3\u017cnego koloru i wielko\u015bci, lecz przy tym i umy\u015blnie do tego hodowane krokodyle, by nikt pomienionych kamieni wy\u0142awia\u0107 nie \u015bmia\u0142, a tak nie tylko pomienionego cesarza jest obron\u0105, ale wraz i skarbcem. Do szukania i wydobywania tych kamieni na \u015bmier\u0107 skazanych niewolnik\u00f3w tylko u\u017cywaj\u0105, z kt\u00f3rych je\u017celi kt\u00f3ry od krokodyl\u00f3w po\u017cartym nie b\u0119dzie, a \u017c\u0105dan\u0105 ilo\u015b\u0107 kamieni przyniesie, natenczas od \u015bmierci wolnym zostaje (T. A. Dzwonkowski, Pami\u0119tniki: czyli pami\u0105tka po ojcu dla J\u00f3zefy z Dzwonkowskich Komornickiej<\/em>, Warszawa 1985, s. 77).<\/p>\n\n\n\n

Z powy\u017cszego \u017ar\u00f3d\u0142a wynika wi\u0119c, \u017ce dawni w\u0142adcy mogli hodowa\u0107 krokodyle, aby odstraszy\u0107 ewentualnych agresor\u00f3w i z\u0142odziei.<\/p>\n\n\n\n

Do dzi\u015b zwierz\u0119ta te zamieszkuj\u0105 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Ameryki Po\u0142udniowej i \u015arodkowej, Afryki, Azji Po\u0142udniowej i Po\u0142udniowo-Wschodniej, a tak\u017ce Australii P\u00f3\u0142nocnej. Osiem gatunk\u00f3w krokodyli znanych jest z atak\u00f3w na cz\u0142owieka, za najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 odpowiada krokodyl nilowy. Do dzi\u015b wzbudzaj\u0105 wi\u0119c uzasadniony strach i respekt. Z drugiej strony ludzie te\u017c stanowi\u0105 zagro\u017cenie dla tych gad\u00f3w \u2013 m.in. poprzez polowania, zw\u0142aszcza dla ich sk\u00f3r, i niszczenie ich siedlisk.  <\/p>\n\n\n\n