{"id":599,"date":"2021-04-28T02:09:54","date_gmt":"2021-04-28T00:09:54","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=599"},"modified":"2021-05-05T15:28:05","modified_gmt":"2021-05-05T13:28:05","slug":"los","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/04\/28\/los\/","title":{"rendered":"\u0141o\u015b"},"content":{"rendered":"\n

\u0141o\u015b (z \u0142ac. Alces<\/em>) by\u0142 dla ludzi przede wszystkim zwierzyn\u0105 \u0142own\u0105, co przyczyni\u0142o si\u0119 do szybkiego wymierania gatunku, kt\u00f3ry w XIX wieku niemal wygin\u0105\u0142 w \u015brodkowej i zachodniej cz\u0119\u015bci Europy.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Ten du\u017cy ssak kopytny, zamieszkuj\u0105cy g\u0142\u0119bokie lasy, by\u0142 na terenach polskich znany od wiek\u00f3w. Najwi\u0119cej wzmianek o \u0142osiu mo\u017cna znale\u017a\u0107 w odniesieniu do my\u015blistwa i kuchni. O tym, \u017ce jego mi\u0119so przyrz\u0105dzano podobnie jak inne rodzaje dziczyzny, przekonuje rozdzia\u0142 Zwierzyna w sztuffacie<\/em> z pierwszej zachowanej ksi\u0105\u017cki kucharskiej napisanej po polsku:<\/p>\n\n\n\n

„Nayosobliwszy to iest spos\u00f3b gotowania Zwierzyn ro\u017cnych, oko\u0142o kt\u00f3rych pilno\u015b\u0107 zalecam wielk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

We\u017a \u015bwie\u017cego zubra albo \u0142osia, ielenia, albo daniela, sarn\u0119 albo dzik\u0105 koz\u0119, albo co chcesz z cz\u0119\u015bci mi\u0119sistey, por\u0105b w sztuczki, a nie mocz y nie plocz. W\u0142\u00f3\u017c w naczynie gliniane, oci\u0105gniy w ma\u015ble y cebuli usma\u017c nie ma\u0142o, z iab\u0142kami przewarzonemi zmieszay, a zr\u00f3b z tego g\u0105szcz, pietruszki nie ma\u0142o w kostk\u0119 nakray, soli wed\u0142ug smaku, naley roso\u0142em a warz nakrywszy; a gdy w po\u0142 przewre, wley octu winnego, nakray limonii, rozynek oboyga (du\u017cych jasnych i ma\u0142ych czarnych), pieprzu, cynamonu, go\u017adzik\u00f3w, ga\u0142ki, s\u0142odko\u015bci, podsad\u017a dobrze a day na sto\u0142” (S. Czerniecki, Compendium ferculorum, albo zebranie potraw,<\/em> Drukarnia Jerzego y Miko\u0142aia Schedl\u00f3w, Krak\u00f3w 1682, s. 30-31).<\/p>\n\n\n\n

Polowania na \u0142osia opisywane s\u0105 w licznych kronikach dworskich i biografiach w\u0142adc\u00f3w. Stworzenie to by\u0142o uznawane za dzikie, nieudomowione, a w XVII wieku wymieniane nawet w\u015br\u00f3d zwierz\u0105t egzotycznych:<\/p>\n\n\n\n

„I zt\u0105d\u017ce mo\u017cniejsi Panowie przesadzaj\u0105 si\u0119 na ptaki i bestye cudzoziemskie, i onych z kosztem nie ma\u0142ym dostawaj\u0105; przy dworze ich swoim chowaj\u0105c i \u017cyj\u0105c: jako bawo\u0142y, \u0142osie, mu\u0142y, lwy, rysie, papugi, koty morskie, ba\u017canty i insze rozmaite: a to wszytko dla uciechy i pokazania magnificienciej swoj\u00e9j” (Wady staropolskie.<\/em> Przedruk dzie\u0142a \u201eRobak sumienia z\u0142ego, cz\u0142owieka niebogobojnego i o zabawienie swoje niedba\u0142ego\u201d, wydanego w pierwszej po\u0142owie XVII wieku<\/em>, Druk J\u00f3zefa Czecha, Krak\u00f3w 1853, s. XIII).<\/p>\n\n\n\n

Wida\u0107 tu tak\u017ce upodobania warstw bogatych, kt\u00f3re traktowa\u0142y \u0142osia jako trofeum, zdobycz godn\u0105 podziwu i \u015bwiadcz\u0105c\u0105 o maj\u0119tno\u015bci. Istotnie, \u0142osie \u2013 obok \u017cubr\u00f3w, tur\u00f3w, nied\u017awiedzi i jeleni \u2013 zaliczano do animalia superiora<\/em> i nie ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 na nie polowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Poza wzmiankami w relacjach z \u0142ow\u00f3w pe\u0142en opis tego zwierz\u0119cia pojawia si\u0119 w ksi\u0119dze pierwszej Historiae Naturalis <\/em>(Amsterdam 1657). Autorem dzie\u0142a jest przyrodoznawca i historyk polskiego pochodzenia, Jan Jonston (1603-1675). W swoim opisie nawi\u0105zuje do tw\u00f3rc\u00f3w takich jak Pauzaniasz, Pliniusz czy nawet Cezar, przytacza wiele rozmaitych \u017ar\u00f3de\u0142 z r\u00f3\u017cnorodnych miejsc i epok. Wynika z nich, \u017ce zwierz\u0119 to znane by\u0142o ludziom od dawna, jednak, jak stwierdza autor, pomimo wielu dost\u0119pnych materia\u0142\u00f3w oraz szczeg\u00f3\u0142owych opis\u00f3w gatunku, nie jest ono \u0142atwe do zbadania, poniewa\u017c chowa si\u0119 w najg\u0142\u0119bszych ost\u0119pach le\u015bnych i ma w\u0119ch niezwykle wyczulony na zapach cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c na to, \u017ce niemal wszyscy przywo\u0142ywani\u00a0autorzy opisywali \u0142osia przez por\u00f3wnywanie go do zwierz\u0105t bli\u017cszych cz\u0142owiekowi i lepiej mu znanych. Dlatego te\u017c cz\u0119sto sytuowano go jako gatunek pomi\u0119dzy jeleniem a koz\u0105 czy nawet, z powodu okr\u0105g\u0142ego brzucha, kojarzono z koniem. Z koz\u0105 mia\u0142a go \u0142\u0105czy\u0107 charakterystyczna dla obu br\u00f3dka, z jeleniem og\u00f3lna sylwetka i nogi, a z wo\u0142em wzrost i ogon. Autorzy przywi\u0105zuj\u0105 du\u017c\u0105 wag\u0119 do d\u0142ugiej szyi i smuk\u0142ych uszu oraz poro\u017ca wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych zwierz\u0119. Z racji tego, \u017ce \u0142o\u015b zrzuca swoje poro\u017ce po okresie godowym, mo\u017cna by\u0142o opisywa\u0107 je szczeg\u00f3\u0142owo jako szerokie, ci\u0119\u017ckie i pokryte meszkiem. Wygl\u0105d zwierz\u0119cia r\u00f3\u017cni si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od pory roku. Poza spadaj\u0105cym poro\u017cem zmianie ulega tak\u017ce kolor jego sier\u015bci, zwykle opisywanej jako popielata, ale ciemniej\u0105ca lub ja\u015bniej\u0105ca zale\u017cnie od miesi\u0105ca. Wed\u0142ug cytowanych autor\u00f3w \u0142osie poruszaj\u0105 si\u0119 w stadach, id\u0105c jeden za drugim, w taki spos\u00f3b, \u017ce przeci\u0119tnemu cz\u0142owiekowi trudno rozpozna\u0107 po tropach liczb\u0119 przechodz\u0105cych osobnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Z powodu zagro\u017cenia ze strony drapie\u017cnik\u00f3w, takich jak wilki, czy ps\u00f3w my\u015bliwskich m\u0142ode, \u0142osie szybko ucz\u0105 si\u0119 biega\u0107. Ponadto, dzi\u0119ki grubej sk\u00f3rze, znacznej sile i zdolno\u015bci wyczuwania wroga z du\u017cych odleg\u0142o\u015bci nie by\u0142y \u0142atwym celem dla my\u015bliwych. Jednak polowano na nie ch\u0119tnie, poniewa\u017c stanowi\u0142y cenn\u0105 zdobycz, nie tylko ze wzgl\u0119du na warto\u015bci od\u017cywcze ich mi\u0119sa, lecz tak\u017ce dlatego, \u017ce poszczeg\u00f3lnym cz\u0119\u015bciom ich cia\u0142a przypisywano dzia\u0142anie lecznicze. Poro\u017ce zwierz\u0119cia mia\u0142o pomaga\u0107 na skurcze, a nawet na ataki padaczki, podobnie jak jego kopyta. Natomiast \u015bci\u0119gna u\u017cywane by\u0142y w celu odp\u0119dzania drgawek, ale te\u017c do owijania ran.<\/p>\n\n\n\n

Takie wyobra\u017cenie o \u0142osiu utrwala tak\u017ce rozdzia\u0142 pierwszego tomu ksi\u0105\u017cki polskiego przyrodnika, Krzysztofa Kluka (1739-1796), Zwierz\u0105t domowych i dzikich, osobliwie krajowych, historii naturalnej pocz\u0105tki i gospodarstwo <\/em>(Warszawa 1795), w kt\u00f3rym autor przytacza przes\u0105d w uzdrowicielskie moce tych zwierz\u0105t: „Bayka jest, \u017ce \u0142o\u015b zachorowawszy na wielk\u0105 chorob\u0119, leczy si\u0119 krwi\u0105 z za uszu sobie dobyt\u0105\u201d (s. 340). Wspomina si\u0119 tu o wykorzystywaniu upolowanego zwierz\u0119cia do wytwarzania lekarstw, ale nie tak obszernie jak w dziele Jonstona. Kluk r\u00f3wnie\u017c opisuje ten gatunek, odnosz\u0105c si\u0119 do innych, lepiej znanych czytelnikom zwierz\u0105t, takich jak jele\u0144 czy w\u00f3\u0142. Z dzisiejszej perspektywy ciekawe wydaje si\u0119, \u017ce autor nazywa samic\u0119 \u0142osia \u201ckrow\u0105\u201d, a nie \u201c\u0142osz\u0105\u201d czy \u201ckl\u0119p\u0105\u201d. Kluk podtrzymuje przekonanie o wytrzyma\u0142o\u015bci \u0142osi, podkre\u015bla, \u017ce potrafi\u0105 one p\u0142ywa\u0107, zwraca uwag\u0119 na r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy \u0142osiami w puszczach litewskich, a tymi, kt\u00f3re \u017cyj\u0105 w innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata. W dalszej partii ksi\u0105\u017cki opowiada troch\u0119 wi\u0119cej o polowaniach na \u0142osie przy pomocy side\u0142 w postaci do\u0142\u00f3w i sieci. Kluk podaje, \u017ce mi\u0119so \u0142osia jest smaczne, syc\u0105ce i starcza na d\u0142ugo, jednak wymienia tak\u017ce inne powody, dla kt\u00f3rych polowanie takie, mimo \u017ce trudne, jest bardzo lukratywne. Z trwa\u0142ej i twardej sk\u00f3ry zwierz\u0119cia wykonuje si\u0119 kaftany, r\u0119kawiczki czy spodnie, natomiast z poro\u017cy r\u00f3\u017cne przedmioty ozdobne oraz trzonki no\u017cy i halabard.<\/p>\n\n\n\n

Dawne opisy \u0142osia wydaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 zgodne i w du\u017cej mierze realistyczne, co oznacza, \u017ce nie by\u0142y to zwierz\u0119ta nieznane, ale pomimo wielu rzetelnych i skrupulatnych informacji na ich temat, do opisywania \u0142osi u\u017cywano zwykle cech charakterystycznych innych zwierz\u0105t. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce \u0142osie postrzegano jako hybryd\u0119 gatunk\u00f3w, co by\u0142o raczej typowe dla opisu zwierz\u0105t egzotycznych lub mitycznych. Jest tak prawdopodobnie dlatego, \u017ce ukrywa\u0142y si\u0119 one przed okiem cz\u0142owieka w g\u0142\u0119bokich lasach, a przez pewien okres uwa\u017cane by\u0142y za gatunek praktycznie ju\u017c nieistniej\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n