{"id":67,"date":"2020-01-18T22:05:54","date_gmt":"2020-01-18T21:05:54","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=67"},"modified":"2021-07-11T20:49:59","modified_gmt":"2021-07-11T18:49:59","slug":"smok","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2020\/01\/18\/smok\/","title":{"rendered":"Smok"},"content":{"rendered":"\n

Smoki od tysi\u0119cy lat wyst\u0119puj\u0105 w wierzeniach wielu lud\u00f3w i narod\u00f3w \u015bwiata. Podczas gdy na Dalekim Wschodzie mia\u0142y one raczej pozytywne konotacje, cywilizacja Zachodu cz\u0119sto wi\u0105\u017ce je ze z\u0142em, a nawet z przybieraj\u0105cym posta\u0107 w\u0119\u017ca diab\u0142em. Pocz\u0105wszy od \u015bredniowiecza te w\u0119\u017copodobne gady obecne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c w kulturze polskiej, o czym \u015bwiadcz\u0105 niekt\u00f3re herby i legendy.<\/strong><\/strong><\/h2>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce echo tych wierze\u0144 zaobserwowa\u0107 mo\u017cemy w relacji kupca Krzysztofa Paw\u0142owskiego (zm. 1603), kt\u00f3ry, obok wielu innych, prawdziwych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t, wspomnia\u0142 o wyst\u0119powaniu smok\u00f3w w Indiach. Polak napisa\u0142 na ten temat w li\u015bcie do znajomego z Krakowa w 1596 roku. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce jest to pierwsza bezpo\u015brednia polska relacja z podr\u00f3\u017cy do Azji Po\u0142udniowej, kt\u00f3ra zachowa\u0142a si\u0119 do dzisiaj \u2013 cho\u0107 nie w oryginale, a w osiemnastowiecznej kopii zawieraj\u0105cej sporo b\u0142\u0119d\u00f3w, co utrudnia zrozumienie tekstu. Oto jej kr\u00f3tki fragment: <\/p>\n\n\n\n

Do tego ma te\u017c sam ten kraj dziwnie wiele dzikich zwierz\u00f3w, jako elefanty [s\u0142onie], dzikie tygry[sy], lamparty, smoki okrutne, co bar[d]zo szkodz\u0105, lwi, nied\u017awiedzie czarne i podczas bia\u0142y zaj\u0105c, kuropatwy, przepi\u00f3rki, ptactwa okrutno\u015b\u0107 [mnogo\u015b\u0107] wielka, a zw\u0142aszcza nad morzem. Jedno mi to sam dziwno, \u017ce ten czarny lud ma\u0142o tego u\u017cywa i bije, cho\u0107 maj\u0105 dosy\u0107 rusznic i \u0142uk\u00f3w; tedy tego nie bij\u0105, cho\u0107 im ten dziki zwierz szkody wielkie po drogach czyni (K. Paw\u0142owski, List z Indii<\/em>, [w:] \u201eAntologia pami\u0119tnik\u00f3w polskich XVI wieku\u201d, Wroc\u0142aw\u2013Warszawa\u2013Krak\u00f3w 1966, s. 178).<\/em> <\/p>\n\n\n\n

Niestety nie wiadomo, co mia\u0142 na my\u015bli podr\u00f3\u017cnik pisz\u0105c o \u201esmokach okrutnych\u201d. Prawdopodobnie us\u0142ysza\u0142 o nich podczas rozmowy z kim\u015b w nale\u017c\u0105cym w\u00f3wczas do Portugalczyk\u00f3w Goa, do kt\u00f3rego dotar\u0142 nied\u0142ugo przed napisaniem powy\u017cszego listu (sam raczej nie zapuszcza\u0142 si\u0119 daleko w g\u0142\u0105b l\u0105du). Paw\u0142owski m\u00f3g\u0142 te\u017c okre\u015bli\u0107 w ten spos\u00f3b kt\u00f3re\u015b z rzeczywistych indyjskich zwierz\u0105t, np. krokodyla b\u0142otnego, na podstawie opisu czy ilustracji, poniewa\u017c pasowa\u0142y mu one do znanych w Europie wyobra\u017ce\u0144 smok\u00f3w (istot o w\u0119\u017copodobnych cia\u0142ach pokrytych \u0142uskami, cz\u0119sto posiadaj\u0105cych cztery \u0142apy z pazurami). Dalsze szczeg\u00f3\u0142y pobytu Polaka w Indiach niestety nie s\u0105 znane. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce relacja Paw\u0142owskiego jest chyba jedynym znanym polskim \u017ar\u00f3d\u0142em wspomnieniowym, kt\u00f3re z pe\u0142nym przekonaniem informuje o istnieniu smok\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

W pewnej mierze wiara w prawdziwo\u015b\u0107 smok\u00f3w musia\u0142a trwa\u0107 tak\u017ce w p\u00f3\u017aniejszych latach, skoro ich opisy i ilustracje, wykonane na podstawie relacji podr\u00f3\u017cnik\u00f3w i prac uczonych, mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 w wielu nowo\u017cytnych encyklopediach przyrodniczych. Zaliczy\u0107 do nich mo\u017cna sz\u00f3st\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzie\u0142a Jana Jonstona (1603-1675), polskiego przyrodnika-humanisty szkockiego pochodzenia, pt. Historiae naturalis de serpentibus libri II<\/em> (Frankfurt 1653). Naukowiec po\u015bwi\u0119ci\u0142 tym legendarnym stworom obszerne has\u0142o wzbogacone kilkunastoma wyobra\u017ceniami. Co ciekawe, do smokowatych w jego kompendium zosta\u0142 zaliczony r\u00f3wnie\u017c bazyliszek (jako smok bez ko\u0144czyn) i hydra (jako smok nieposiadaj\u0105cy skrzyde\u0142). Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce przynajmniej do cz\u0119\u015bci z podanych przez siebie informacji – tych najbardziej fantastycznych – uczony podchodzi\u0142 sceptycznie. <\/p>\n\n\n\n

Jonston przy opisie smok\u00f3w czerpa\u0142 z du\u017cej liczby \u017ar\u00f3de\u0142, pocz\u0105wszy od staro\u017cytnych, a ko\u0144cz\u0105c na jemu wsp\u00f3\u0142czesnych, dlatego te\u017c zebra\u0142 wiele sprzecznych danych, co do wygl\u0105du i zachowania tych stwor\u00f3w. W du\u017cym uproszczeniu mo\u017cna napisa\u0107, \u017ce – wed\u0142ug jego encyklopedii – generalnie by\u0142y to w\u0119\u017copodobne istoty o cia\u0142ach pokrytych \u0142uskami, najcz\u0119\u015bciej koloru zielonego (mog\u0142y mie\u0107 r\u00f3wnie\u017c mieszane ubarwienie). Autorzy cytowani przez Jonstona nie byli te\u017c zgodni odno\u015bnie do siedzib tych stworze\u0144. Przede wszystkim lokowano je w r\u00f3\u017cnych regionach Afryki P\u00f3\u0142nocnej (m.in. Pliniusz, Strabon, Arystoteles, Leon Afryka\u0144ski) i, co wa\u017cne w kontek\u015bcie wspomnianego wcze\u015bniej Paw\u0142owskiego, w Indiach (Flawiusz Filostrat). Jonston powo\u0142a\u0142 si\u0119 te\u017c na przyk\u0142ady europejskie, w tym r\u00f3wnie\u017c pochodz\u0105cego z polskiej legendy smoka wawelskiego.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Z lektury kompendium Jonstona mo\u017cna wysnu\u0107 wniosek, \u017ce smoki by\u0142y bardzo niebezpiecznymi istotami. Wed\u0142ug Pliniusza, na kt\u00f3rego badacz ten cz\u0119sto si\u0119 powo\u0142ywa\u0142, nie musia\u0142y one spa\u0107. Posiada\u0142y ponadto doskona\u0142y s\u0142uch i wzrok, a nawet by\u0142y jadowite. Naturalnymi wrogami smok\u00f3w mia\u0142y by\u0107 s\u0142onie (iluminacje ze \u015bredniowiecznych ksi\u0105g przedstawiaj\u0105 niekiedy walk\u0119 mi\u0119dzy tymi stworzeniami) i or\u0142y. <\/p>\n\n\n\n

Informacje o smokach, powielaj\u0105ce te znajduj\u0105ce si\u0119 we wcze\u015bniejszych kompendiach, m.in. autorstwa Jonstona, odnajdujemy r\u00f3wnie\u017c w du\u017co p\u00f3\u017aniejszej encyklopedii katolickiego duchownego Benedykta Chmielowskiego (1700-1763) pt. Nowe Ateny<\/em> (Lw\u00f3w 1745). Oto fragment has\u0142a po\u015bwi\u0119conego tym istotom: <\/p>\n\n\n\n

SMOK jest tak\u017ce z W\u0119\u017c\u00f3w rodzaju; gdy W\u0105\u017c w miejscu ukrytym, wygodnym przez d\u0142ugo\u015b\u0107 lat, do wielkiego przyjdzie wzrostu, nawet i skrzyd\u0142a maj\u0105cy, nie z pi\u00f3r mor\u0119 Ptak\u00f3w, ale z b\u0142onek i sk\u00f3ry jak nietoperz. Natale solum<\/em> daje mu Pliniusz Murzy\u0144sk\u0105 Ziemi\u0119. Ex mente<\/em> [Athanasiusa] Kirchera  rodz\u0105 si\u0119 SMOCY jako i inne Monstra z pomieszania nasienia circa coitum. Gdzie Or\u0142\u00f3w i S\u0119p\u00f3w wiele, tam ma\u0142o tych strasznych bestii, Teste Kirchero<\/em>. DRACO u Grek\u00f3w nazwany od widzenia bystrego i czujnego (B. Chmielowski, Nowe Ateny<\/em>\u2026, t. 1, Lw\u00f3w 1745, s. 498-499). <\/p>\n\n\n\n

Smoki s\u0105 przyk\u0142adem fantastycznych istot od wiek\u00f3w rozpalaj\u0105cych ludzk\u0105 wyobra\u017ani\u0119, niemal na ca\u0142ym \u015bwiecie. Ich opisy znajduj\u0105ce si\u0119 w pracach wielu uczonych, a tak\u017ce liczne podania i legendy z nimi zwi\u0105zane, przyczyni\u0107 si\u0119 mog\u0142y do wyst\u0119powania tych stworze\u0144 w relacjach podr\u00f3\u017cnik\u00f3w epoki nowo\u017cytnej \u2013 np.  Krzysztofa Paw\u0142owskiego. To z kolei w jakim\u015b stopniu mog\u0142o wzmacnia\u0107 wiar\u0119 w istnienie tych istot w\u015br\u00f3d kolejnych pokole\u0144. Faktem jest, \u017ce smoki wyst\u0119powa\u0142y r\u00f3wnie\u017c w encyklopediach przyrodniczych XVII (Jonston) i XVIII wieku (Chmielowski).<\/p>\n\n\n\n