{"id":885,"date":"2021-09-14T22:58:10","date_gmt":"2021-09-14T20:58:10","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=885"},"modified":"2021-09-14T22:58:52","modified_gmt":"2021-09-14T20:58:52","slug":"wielblad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2021\/09\/14\/wielblad\/","title":{"rendered":"Wielb\u0142\u0105d"},"content":{"rendered":"\n

Do stosunkowo dobrze znanych Polakom \u2013 a przynajmniej ich w\u0142adcom – zwierz\u0105t egzotycznych ju\u017c od \u015bredniowiecza nale\u017ca\u0142 wielb\u0142\u0105d. Spowodowane to by\u0142o faktem, \u017ce te garbate \u00a0ssaki nie tylko \u017cy\u0142y w najbli\u017cszym s\u0105siedztwie ziem polskich, ale nawet w kraju Piast\u00f3w, gdzie trafia\u0142y kupione lub podarowane.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Wielb\u0142\u0105dy to du\u017ce parzystokopytne ssaki przystosowane do \u017cycia w suchym i gor\u0105cym klimacie. W uproszczeniu mo\u017cna je podzieli\u0107 na jednogarbne dromadery, stanowi\u0105ce znaczn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 populacji, i dwugarbne baktriany. Cho\u0107 zwierz\u0119ta te tak naprawd\u0119 pochodz\u0105 z Ameryki, to zosta\u0142y udomowione w Azji, najp\u00f3\u017aniej w X w. p.n.e. (by\u0107 mo\u017ce nawet kilka tysi\u0119cy lat p.n.e.). Nast\u0119pnie sprowadzone zosta\u0142y m.in. do Afryki, z kt\u00f3r\u0105 r\u00f3wnie\u017c s\u0105 od wiek\u00f3w kojarzone. Od tego czasu zwi\u0105zane by\u0142y z cz\u0142owiekiem nie tylko jako zwierz\u0119ta transportowe (mog\u0105 ud\u017awign\u0105\u0107 nawet p\u00f3\u0142 tony), poci\u0105gowe czy zapewniaj\u0105ce mleko, mi\u0119so i we\u0142n\u0119.  Stanowi\u0142y r\u00f3wnie\u017c   motyw w kulturze, sztuce i religii. Symbolizowa\u0142y pos\u0142usze\u0144stwo, wytrzyma\u0142o\u015b\u0107 i umiarkowanie. Wierzono te\u017c, \u017ce odp\u0119dzaj\u0105 z\u0142e duchy. Z uwagi na ich umiej\u0119tno\u015b\u0107 kl\u0119kania i przenoszenia ogromnych ci\u0119\u017car\u00f3w chrze\u015bcijanie kojarzyli je niekiedy z Chrystusem. Wi\u0105zali je te\u017c z Trzema Kr\u00f3lami i Janem Chrzcicielem, kt\u00f3ry przywdziewa\u0142 wielb\u0142\u0105dzi\u0105 w\u0142osiennic\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce wielb\u0142\u0105dy trafia\u0142y do kraju Piast\u00f3w w\u0142a\u015bciwie od pocz\u0105tku jego istnienia. Przynajmniej jednego garbatego ssaka, pozyskanego by\u0107 mo\u017ce od \u00a0kt\u00f3rego\u015b z egzotycznych kupc\u00f3w odwiedzaj\u0105cych polskie ziemie, mia\u0142 posiada\u0107 Mieszko I. Wed\u0142ug kronikarza Thietmara z Merseburga ksi\u0105\u017c\u0119 podarowa\u0142 go przysz\u0142emu cesarzowi Ottonowi III na zje\u017adzie w Kwedlinburgu w 986 roku. Kolejnego wielb\u0142\u0105da temu samemu w\u0142adcy\u00a0przekaza\u0107 mia\u0142 syn Mieszka, Boles\u0142aw Chrobry, podczas zjazdu gnie\u017anie\u0144skiego w 1000 roku. Niestety nie s\u0105 znane \u017cadne szczeg\u00f3\u0142y dotycz\u0105ce obu zwierz\u0105t.<\/p>\n\n\n\n

Innym monarch\u0105 posiadaj\u0105cym jednego z tych pustynnych ssak\u00f3w by\u0142 W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o, kr\u00f3l Polski i wielki ksi\u0105\u017c\u0119 litewski, znany z ca\u0142ej kolekcji egzotycznych zwierz\u0105t. By\u0142 to pono\u0107 wielb\u0142\u0105d dwugarbny, kt\u00f3rego monarcha otrzyma\u0142, podobnie jak jego brat stryjeczny Witold Kiejstutowicz, od Tatar\u00f3w. Swojego wielb\u0142\u0105da W\u0142adys\u0142aw podarowa\u0142 po bitwie pod Grunwaldem Czechom, kt\u00f3rzy wsparli w walce wojska polsko-litewskie. Z kolei w XVI wieku te pustynne ssaki u\u017cytkowano na Wawelu, gdzie opiekowali si\u0119 nimi je\u0144cy tatarscy.<\/p>\n\n\n\n

O wielb\u0142\u0105dach \u017cyj\u0105cych w bliskim s\u0105siedztwie Rzeczypospolitej pisa\u0142 Marcin Broniewski (zm. ok. 1593), pose\u0142 kr\u00f3la Stefana Batorego na Krym do chana Mehmeta II Gireja w latach 1578 i 1579. W sprawozdaniu z tej drugiej podr\u00f3\u017cy pt. Tartariae descriptio<\/em>, wydanym po raz pierwszy w Kolonii w 1595 roku, Broniewski wspomnia\u0142, \u017ce Tatarzy \u017cyj\u0105cy na P\u00f3\u0142wyspie Krymskim i na p\u00f3\u0142noc od niego posiadaj\u0105 stada wielb\u0142\u0105d\u00f3w. S\u0142u\u017cy\u0142y im m.in. jako si\u0142a poci\u0105gowa \u2013 zaprz\u0119gali je do swoich dwuko\u0142owych woz\u00f3w. Broniewski nie wspomnia\u0142 jednak, czy by\u0142y one jedno- czy dwugarbne.<\/p>\n\n\n\n

Na temat dromader\u00f3w pisa\u0142 w swej relacji z pielgrzymki po Bliskim Wschodzie z lat 1582-1584 Miko\u0142aj Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 zwany \u201eSierotk\u0105\u201d (1549-1616). Podr\u00f3\u017cnik zaobserwowa\u0142 te zwierz\u0119ta w Kairze i Aleksandrii:<\/p>\n\n\n\n

Jest to wielb\u0142\u0105d tak pr\u0119dk\u0105 inochod\u0105 [szybko biegaj\u0105cy], \u017ce ko\u0144, cho\u0107 sporzej id\u0105c, nigdy mu nie zr\u00f3wna. (\u2026) barzo sposobna bestia do pr\u0119dkiej drogi, mo\u017ce w\u0142o\u017cy\u0107 na\u0144 siod\u0142o, bo jeden tylko ma garb, a nie dwa, jako insze wielb\u0142\u0105dy, do noszenia rzeczy (M. K. Radziwi\u0142\u0142, Podr\u00f3\u017c do Ziemi \u015awi\u0119tej, Syrii i Egiptu 1582\u20131584<\/em>, Warszawa 1962, s. 196-197).<\/p>\n\n\n\n

Magnat wspomnia\u0142 r\u00f3wnie\u017c m.in. o tym, \u017ce wielb\u0142\u0105dy mog\u0105 wytrzyma\u0107 przynajmniej kilka dni w podr\u00f3\u017cy bez wody.<\/p>\n\n\n\n

Has\u0142o po\u015bwi\u0119cone wielb\u0142\u0105dom znalaz\u0142o si\u0119 w encyklopedii przyrodniczej Historiae naturalis<\/em>  \u2013 a konkretniej w jej czwartej cz\u0119\u015bci, po\u015bwi\u0119conej czworonogom (Frankfurt 1650). Jej autorem by\u0142 Jan Jonston (1603-1675), polski przyrodnik-humanista szkockiego pochodzenia. Naukowiec zaklasyfikowa\u0142 te ssaki do prze\u017cuwaczy nieposiadaj\u0105cych poro\u017ca. Materia\u0142y do ich opisania czerpa\u0142 m.in. od Arystotelesa, Pliniusza i Aeliana. Encyklopedia wzbogacona zosta\u0142a ponadto o kilka, mniej lub bardziej udanych, wizerunk\u00f3w tych zwierz\u0105t \u2013 przedstawiaj\u0105 one g\u0142\u00f3wnie dromadery. O wielb\u0142\u0105dach pisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w Nowych Atenach<\/em> (Lw\u00f3w 1745) Benedykt Chmielowski (1700-1763), katolicki duchowny, cz\u0119\u015bciowo opieraj\u0105c si\u0119 na relacji Radziwi\u0142\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

O ciekawej sytuacji z udzia\u0142em wielb\u0142\u0105da, ukazuj\u0105cej jego znaczenie tak\u017ce w kwestiach religijnych, wspomnia\u0142 w swym li\u015bcie do matki z Kairu w 1784 roku Jan Potocki (1761-1815), s\u0142ynny literat, naukowiec i podr\u00f3\u017cnik:<\/p>\n\n\n\n

Karawana do Mekki wyjecha\u0142a dzi\u015b rano w towarzystwie od\u017cak\u00f3w, bej\u00f3w, rozmaitego \u017co\u0142nierstwa i wszystkich sekt, kt\u00f3re s\u0105 w Kairze cierpiane. Porz\u0105dek wychodu tego przepisany by\u0142 jeszcze przez Selima II po podboju Egiptu i dot\u0105d zwyczaje wieku owego zachowuj\u0105 si\u0119: wida\u0107 tam pancerze okryte tygrysowymi sk\u00f3rami, szale zawijaj\u0105ce g\u0142owy i twarze i igraj\u0105ce na powietrzu, tarcze, ko\u0142czany nasadzane drogimi kamieniami, strza\u0142y poz\u0142acane i gi\u0119tkie dziryty, jakie by\u0142y w u\u017cyciu u dawnych Arab\u00f3w. Mi\u0119dzy przedniejszymi sektami najciekawsz\u0105 by\u0142a sekta mahwich, znanych niegdy\u015b pod nazw\u0105 ophiophag\u00f3w, czyli po\u017ceracz\u00f3w w\u0119\u017cy. Ka\u017cdy z nich trzyma\u0142 pe\u0142n\u0105 gar\u015b\u0107 gadu tego i po\u017cera\u0142 w\u0119\u017ce z wykrzywianiami, w\u0142a\u015bciwymi bardzo do zjednania uwagi i uszanowania posp\u00f3lstwa; lecz najpierwszym celem powszechnego nabo\u017ce\u0144stwa by\u0142 wielb\u0142\u0105d, nios\u0105cy na sobie mahmal, rodzaj namiotu bogato szytego, kt\u00f3ry ma w sobie niby zawiera\u0107 i nie\u015b\u0107 do Mekki modlitwy i pro\u015bby wszystkich dobrych muzu\u0142man\u00f3w; za tym wielb\u0142\u0105dem nast\u0119powa\u0142a zaraz chor\u0105giew Mahometa i ca\u0142y ten poch\u00f3d wspaniale zamyka\u0142a. (J. Potocki, Podr\u00f3\u017ce<\/em>, Wroc\u0142aw-Warszawa-Krak\u00f3w 1959, s. 71).<\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 z tekstu nie wynika, o jaki gatunek tego ssaka chodzi\u0142o, z p\u00f3\u017aniejszej relacji Potockiego wywnioskowa\u0107 mo\u017cna, \u017ce by\u0142 to dromader, poniewa\u017c Polak baktriana zobaczy\u0142 po raz pierwszy w Jenotajewsku nad Wo\u0142g\u0105 w 1797 roku, podczas podr\u00f3\u017cy na Kaukaz:<\/p>\n\n\n\n

Po raz pierwszy w \u017cyciu ujrza\u0142em dwugarbnego wielb\u0142\u0105da i przekona\u0142em si\u0119, \u017ce rysunki tego zwierz\u0119cia, jakie posiadamy w Europie, niezbyt dobrze go wyobra\u017caj\u0105; w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci skopiowane zosta\u0142y z rysunku Buffona [zapewne Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707-1788) \u2013 francuski filozof, przyrodnik i matematyk, przyp. M.B.], kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c nie przedstawia go wiernie (J. Potocki, Podr\u00f3\u017ce<\/em>, Wroc\u0142aw-Warszawa-Krak\u00f3w 1959, s. 291).<\/p>\n\n\n\n

Warto doda\u0107, \u017ce wizerunki dromader\u00f3w przemieszczaj\u0105cych si\u0119 w karawanie do jednej z piramid w Gizie mo\u017cemy dojrze\u0107 na rycinie autorstwa Carla Guttenberga, wykonanej mi\u0119dzy 1784 a 1790 rokiem na podstawie rysunku Jana Potockiego.<\/p>\n\n\n\n

Wielb\u0142\u0105d stanowi przyk\u0142ad egzotycznego zwierz\u0119cia, kt\u00f3re, mimo oczywistych konotacji z Azj\u0105 i Afryk\u0105, nie by\u0142o tak bardzo odleg\u0142e mieszka\u0144com ziem polskich, jak wiele innych stworze\u0144 pochodz\u0105cych z dalekich l\u0105d\u00f3w. Efektem tego s\u0105 stosunkowo liczne wzmianki i opisy w literaturze staropolskiej, kt\u00f3re ukazuj\u0105 ogromn\u0105 rol\u0119, jak\u0105 ten garbaty ssak odgrywa\u0142 w dawnych wiekach (zw\u0142aszcza przed wynalezieniem nowoczesnych \u015brodk\u00f3w transportu), nie tylko dla spo\u0142eczno\u015bci Bliskiego Wschodu. Nie oznacza to r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie utraci\u0142 on ca\u0142kowicie swoje dawne znaczenie dla ludzi.<\/p>\n\n\n\n