{"id":92,"date":"2020-01-19T14:45:40","date_gmt":"2020-01-19T13:45:40","guid":{"rendered":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/?p=92"},"modified":"2021-07-11T20:38:26","modified_gmt":"2021-07-11T18:38:26","slug":"wieloryb","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/laboratorium.al.uw.edu.pl\/bestiariusz\/2020\/01\/19\/wieloryb\/","title":{"rendered":"Wieloryb"},"content":{"rendered":"\n

Z uwagi na swoje rozmiary i \u015brodowisko, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105, wieloryby przez stulecia uznawane by\u0142y za jedne z wielu potwor\u00f3w morskich g\u0142\u0119bin. Do relatywnie niedawnych czas\u00f3w ich pochodzenie i tryb \u017cycia by\u0142y ludziom bardzo s\u0142abo znane, czego dowodem s\u0105 nowo\u017cytne encyklopedie i relacje podr\u00f3\u017cnik\u00f3w.<\/strong> <\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Wieloryby od niepami\u0119tnych lat oddzia\u0142ywa\u0142y na ludzk\u0105 wyobra\u017ani\u0119, wzbudzaj\u0105c l\u0119k i podziw. Dowodem na to jest ich obecno\u015b\u0107 w wierzeniach i sztuce wielu kultur r\u00f3\u017cnych region\u00f3w \u015bwiata \u2013 zwi\u0105zanych zw\u0142aszcza, r\u00f3wnie\u017c gospodarczo, z morzem. Zaliczy\u0107 do nich mo\u017cna m.in. Inuit\u00f3w, Wiking\u00f3w, Korea\u0144czyk\u00f3w i rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w wysp Pacyfiku. Nawi\u0105za\u0144 do tych stworze\u0144 niekt\u00f3rzy dopatruj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Biblii. <\/p>\n\n\n\n

Naukowo te morskie stworzenia zacz\u0119to opisywa\u0107 dopiero w XVII wieku. Informacje na temat wieloryb\u00f3w, a tak\u017ce ich wyobra\u017cenia, odnale\u017a\u0107 mo\u017cemy m.in. w pi\u0105tym tomie encyklopedii Jana Jonstona (1603-1675), polskiego przyrodnika-humanisty szkockiego pochodzenia, pt. Historiae Naturalis<\/em> (Frankfurt 1650). Na podstawie staro\u017cytnych i nowo\u017cytnych relacji badacz ten wynotowa\u0142, s\u0142usznie zreszt\u0105, pewne anatomiczne podobie\u0144stwa (zar\u00f3wno wewn\u0119trzne, jak i zewn\u0119trzne, m.in. kszta\u0142t p\u0142etw ogonowych) do delfin\u00f3w, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c zaliczy\u0142 si\u0119 do waleni. Wiele ze wspomnianych w tym kompendium cech nie jest jednak poprawnych, jak np. przypisywana wielorybom ro\u015blino\u017cerno\u015b\u0107. Zreszt\u0105 inne dane pochodz\u0105ce z poszczeg\u00f3lnych \u017ar\u00f3de\u0142 wykorzystanych w Historiae Naturalis<\/em> s\u0105 te\u017c ze sob\u0105 cz\u0119sto sprzeczne.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Opis tych ogromnych ssak\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c bazuj\u0105cy na antycznych dzie\u0142ach, ale i m.in. na innej publikacji Jonstona, znajduje si\u0119 tak\u017ce w znacznie p\u00f3\u017aniejszej pracy katolickiego duchownego Benedykta Chmielowskiego (1700-1763) pt. Nowe Ateny<\/em> (Lw\u00f3w 1745): <\/p>\n\n\n\n

BALAENA, albo CETE, Wieloryb Xi\u0105\u017c\u0119 i Kr\u00f3l Ryb dla wielko\u015bci extraordynaryjnej; osobliwie w Morzu Indyjskim, gdzie na cztery Morgi, wed\u0142ug Pliniusza, alias na 960 st\u00f3p znajduj\u0105 si\u0119. Bywa\u0142\u0105 pi\u0119\u0107 razy wi\u0119ksze od S\u0142onia, wed\u0142ug Eliana. W Oceanie bywa\u0142\u0105 wielkie na st\u00f3p 200, ko\u0142o Groenlandii. W rzece Scaldis pod Antwerpi\u0105 Roku 1577. die 2. Julii z\u0142owiony WIELORYB na 88 stop, szeroko\u015bci na 18 stop. Ogon sam szeroko\u015bci mia\u0142 st\u00f3p 14, od oka do pyska st\u00f3p 16, szcz\u0119ka na 6 st\u00f3p, z\u0105b najd\u0142u\u017cszy na 6 wielkich palc\u00f3w, Jonstonus in Thaumatographia<\/em>. Na Insule Sumatrze w Indii s\u0105 jak Wyspy wielkie. Wielko\u015b\u0107 jego pokazuje si\u0119 z cudu Mach\u0142owiusza, Biskupa Bryta\u0144skiego, kt\u00f3ry gdy czasu jednego do Insu\u0142y Ivan przyp\u0142yn\u0105\u0142, i uj\u017crzawszy sposobny do Celebrowania Ofiary Pa\u0144skiej pag\u00f3rek, na\u0144 z swoj\u0105 wyszed\u0142 Assystencj\u0105. Gdy Msz\u0105 \u015a. tam Celebruje, i ju\u017c Pater Noster ku ko\u0144cowi Mszy m\u00f3wi, czyli \u015bpiewa, \u00f3w mniemany pag\u00f3rek, a w rzeczy samej WIELORYB dziwnie wielki, traw\u0105 obros\u0142y, rusza\u0107 si\u0119 pocz\u0105\u0142. Co s\u0142uchaj\u0105cy Mszy \u015a. postrzeg\u0142szy, ucieka\u0107 pocz\u0119li, a \u015awi\u0119ty Celebrant zatrzyma\u0142 ich, dobr\u0105 im czyni\u0105c nadziel\u0119; jako\u017c bestiado ko\u0144ca Ofiary ju\u017c si\u0119 nie ruszaj\u0105c przetrwa\u0142a. By\u0142o przytomnych tego cudu M\u0119\u017c\u00f3w 180, jako \u015bwiadczy Segebertus i Vincentius. Beczki im Flisi rzucaj\u0105, aby si\u0119 bawi\u0105c, \u017ceglugi nie tamowa\u0142y (B. Chmielowski, Nowe Ateny (\u2026)<\/em>, t. 1, Lw\u00f3w 1745, s. 525). <\/p>\n\n\n\n

Historia wieloryba imituj\u0105cego po cz\u0119\u015bciowym wynurzeniu niewielki l\u0105d \u2013 niczym diabe\u0142, kt\u00f3ry kusi ludzi – powt\u00f3rzona zosta\u0142a w pewnej mierze w dziele szwedzkiego duchownego Olausa Magnusa (1490-1557) na temat Skandynawii pt. Historia de gentibus septentrionalis<\/em> opublikowanej po raz pierwszy w 1555 roku w Rzymie. \u017beglarze, kt\u00f3rzy mieli pope\u0142ni\u0107 opisan\u0105 pomy\u0142k\u0119, nale\u017celi do wyprawy irlandzkiego mnicha i podr\u00f3\u017cnika – \u015bw. Brendana (V-VI w. n.e.) poszukuj\u0105cego na Atlantyku Ziemi Obiecanej. Wizerunki \u201ewieloryb\u00f3w wyspowych\u201d odnale\u017a\u0107 mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c na mapie Olausa pt. Carta Marina<\/em> wydanej w Wenecji w 1539 roku. <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 te morskie ssaki oczywi\u015bcie nie by\u0142y tak ogromne, jak sugerowa\u0142yby to niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a historyczne, to bez w\u0105tpienia mog\u0105 wywrze\u0107 wra\u017cenie swoimi rozmiarami. Do najwi\u0119kszych z nich nale\u017cy obecnie p\u0142etwal b\u0142\u0119kitny, kt\u00f3rego d\u0142ugo\u015b\u0107 mo\u017ce dochodzi\u0107 a\u017c do 33 metr\u00f3w, a masa do 190 ton. Opisany zosta\u0142 po raz pierwszy pod koniec XVII wieku. <\/p>\n\n\n\n

Jeszcze przez wiele lat wiedza na temat \u017cycia wieloryb\u00f3w by\u0142a niewielka, co zaobserwowa\u0107 mo\u017cemy na przyk\u0142adzie relacji polskiego podr\u00f3\u017cnika z ko\u0144ca XVIII wieku, Teodora Anzelma Dzwonkowskiego (1764\u20131850), b\u0119d\u0105cego w\u00f3wczas na s\u0142u\u017cbie Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Sarmata bra\u0142 udzia\u0142 w rejsie do Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej, co opisa\u0142 w swoim pami\u0119tniku: <\/p>\n\n\n\n

Wieloryby nigdzie indziej jak tylko przy samych polusach [biegunach] w zimnie utrzymywa\u0107 si\u0119 mog\u0105, w ciep\u0142ych za\u015b miejscach nigdzie nie by\u0142y widzianymi. \u017byj\u0105 tylko pian\u0105 morsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 pyskiem na kszta\u0142t dziury w karku \u2013 niewielkiej i grubymi w\u0142osami przeros\u0142ej \u2013 w siebie i nazad pompuj\u0105. Podobne do tych s\u0105 tako\u017c nordkapsy, maj\u0105 tak\u017ce na sobie t\u0142usto\u015b\u0107 tranow\u0105, lecz s\u0105 ma\u0142e i w porcie nawet Przyl\u0105dka Dobrej Nadziei czasem po\u0142awiaj\u0105 si\u0119, zapewno od po\u0142udniowego polusa tam przychodz\u0105 (T. A. Dzwonkowski, Pami\u0119tniki: czyli pami\u0105tka po ojcu dla J\u00f3zefy z Dzwonkowskich Komornickiej<\/em>, Warszawa 1985, s. 108). <\/p>\n\n\n\n

Jak wiadomo, wieloryby nie \u017cywi\u0105 si\u0119 pian\u0105 morsk\u0105, tylko m.in. planktonem, rybami i ka\u0142amarnicami, a \u00f3w pysk \u201ena kszta\u0142t dziury w karku\u201d jest w istocie otworem nosowym \u2013 umo\u017cliwia on oddychanie i pozbywanie si\u0119 wody podczas zanurzenia. <\/p>\n\n\n\n

Zwierz\u0119ta te pozosta\u0142y dla ludzi w znacznej mierze owiane tajemnic\u0105 przez ca\u0142\u0105 epok\u0119 nowo\u017cytn\u0105. W XIX wieku, kiedy znacznie wzros\u0142a liczba polowa\u0144 urz\u0105dzana na wieloryby, cz\u0119sto uwa\u017cano je za bardzo niebezpieczne, do czego przyczyni\u0142a si\u0119 \u00f3wczesna beletrystyka, a zw\u0142aszcza ksi\u0105\u017cka o bia\u0142ym kaszalocie Hermana Melville\u2019a pt. Moby Dick<\/em> z 1851 roku. W rzeczywisto\u015bci ssaki te krzywd\u0119 ludziom wyrz\u0105dzaj\u0105 rzadko \u2013 g\u0142\u00f3wnie przypadkiem albo w obronie w\u0142asnej. Wieloryby lepiej poznano i zacz\u0119to chroni\u0107 dopiero w XX wieku. <\/p>\n\n\n\n